Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-52:2022 về Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 52: Bệnh nhiệt thán ở gia súc do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC/F8 Bệnh động vật biên soạn, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, quy định quy trình chẩn đoán lâm sàng và chẩn đoán phòng thí nghiệm đối với bệnh nhiệt thán ở các loài gia súc.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, các phòng thử nghiệm, chẩn đoán bệnh động vật và các tổ chức, cá nhân thực hiện việc chẩn đoán, xét nghiệm bệnh nhiệt thán ở gia súc (bao gồm trâu, bò, ngựa, dê, cừu, lợn và các loài động vật mẫn cảm khác).

Đặc điểm dịch tễ và chẩn đoán lâm sàng bệnh nhiệt thán

• Đặc điểm dịch tễ: Bệnh nhiệt thán (Anthrax) là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm lây sang cả người, do vi khuẩn Bacillus anthracis gây ra. Vi khuẩn này có khả năng hình thành bào tử (nha bào) cực kỳ bền vững, tồn tại hàng chục năm trong môi trường đất, nước và có khả năng kháng lại các tác nhân vật lý, hóa học thông thường.
• Triệu chứng lâm sàng: Gia súc mắc bệnh thường có biểu hiện sốt cao đột ngột, run rẩy, khó thở, niêm mạc đỏ sẫm hoặc tím tái. Ở thể quá cấp tính, con vật có thể chết nhanh chóng mà không kịp biểu hiện triệu chứng rõ rệt, kèm theo hiện tượng chảy máu đen không đông từ các lỗ tự nhiên như mũi, miệng, hậu môn, cơ quan sinh dục.
• Bệnh tích đặc trưng: Xác chết chướng hơi nhanh, không co cứng hoặc co cứng không hoàn toàn. Lách sưng to gấp nhiều lần bình thường, mềm nhũn như bùn đen. Máu đen, đặc, khó đông hoặc hoàn toàn không đông.
• Lưu ý an toàn sinh học tối nghiêm ngặt: Tuyệt đối không được mổ khám nghiệm xác chết động vật nghi mắc bệnh nhiệt thán trong điều kiện tự nhiên để tránh vi khuẩn tiếp xúc với oxy không khí và hình thành bào tử, gây ô nhiễm môi trường kéo dài và nguy cơ lây nhiễm cực kỳ cao cho con người và động vật khác.

Quy trình lấy mẫu và bảo quản bệnh phẩm

• Nguyên tắc lấy mẫu: Việc lấy mẫu phải do cán bộ thú y có chuyên môn thực hiện, trang bị đầy đủ bảo hộ cá nhân chuyên dụng. Tránh làm vương vãi máu và dịch tiết của con vật ra môi trường xung quanh.
• Loại mẫu bệnh phẩm: Đối với gia súc lớn đã chết, tiến hành cắt một đoạn tai (phía không bị tì đè) hoặc hút máu từ tĩnh mạch tai, tĩnh mạch cổ bằng xi lanh vô trùng. Đối với lợn, có thể lấy hạch hầu, hạch cổ sưng to. Đối với mẫu da, xương, lông từ xác chết lâu ngày, sử dụng để làm phản ứng Ascoli.
• Bao gói và vận chuyển: Mẫu bệnh phẩm phải được đặt trong các dụng cụ chứa kín, chống rò rỉ, dán nhãn rõ ràng và bảo quản trong điều kiện lạnh từ 2 độ C đến 8 độ C, vận chuyển nhanh chóng về phòng thí nghiệm có đủ điều kiện an toàn sinh học cấp 2 trở lên.

Chẩn đoán phòng thí nghiệm

• Phương pháp nhuộm soi kính hiển vi: Tiến hành làm tiêu bản từ máu hoặc dịch ép hạch, nhuộm Gram hoặc nhuộm Giemsa/xanh methylene. Dưới kính hiển vi, vi khuẩn Bacillus anthracis thể hiện là trực khuẩn Gram dương, kích thước lớn, hai đầu bằng, đứng đơn lẻ hoặc xếp thành chuỗi như đốt tre, có vỏ bao quanh (khi nhuộm Giemsa thấy vỏ màu hồng nhạt, thân vi khuẩn màu xanh).
• Nuôi cấy phân lập vi khuẩn: Cấy mẫu bệnh phẩm lên môi trường thạch máu hoặc thạch dinh dưỡng, ủ ấm ở 37 độ C trong 18 đến 24 giờ. Khuẩn lạc của Bacillus anthracis có dạng đặc trưng như đầu sứa (Medusa head), màu trắng xám, không gây tan máu (hoặc chỉ gây tan máu nhẹ sau thời gian dài).
• Các thử nghiệm sinh hóa xác định: Thực hiện thử nghiệm khả năng di động (vi khuẩn không di động), thử nghiệm nhạy cảm với penicillin (vi khuẩn nhạy cảm), và thử nghiệm tạo chuỗi hạt trai (pearl string test) trên môi trường chứa penicillin nồng độ thấp.
• Phương pháp PCR (Polymerase Chain Reaction): Sử dụng các cặp mồi đặc hiệu để phát hiện các đoạn gen mục tiêu nằm trên plasmid pXO1 (mã hóa các yếu tố độc tố pag, lef, cya) và plasmid pXO2 (mã hóa vỏ cap), giúp khẳng định chính xác sự hiện diện của vi khuẩn độc lực.
• Phản ứng kết tủa nhiệt Ascoli: Áp dụng đối với các mẫu bệnh phẩm đã bị phân hủy hoặc mẫu da, lông, xương khô nhằm phát hiện kháng nguyên bền nhiệt của vi khuẩn nhiệt thán thông qua phản ứng kết tủa với kháng huyết thanh đặc hiệu.

Kết luận và đánh giá kết quả

Một trường hợp gia súc được kết luận chính xác là mắc bệnh nhiệt thán khi có các triệu chứng lâm sàng, bệnh tích điển hình kết hợp với kết quả xét nghiệm phòng thí nghiệm dương tính bằng ít nhất một trong các phương pháp: phân lập được vi khuẩn Bacillus anthracis đặc trưng, phát hiện gen đặc hiệu bằng phương pháp PCR, hoặc có phản ứng Ascoli dương tính đối với mẫu bệnh phẩm khô/phân hủy.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-52:2022 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành, thay thế các quy định, quy trình chẩn đoán bệnh nhiệt thán ở gia súc trước đây và được áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước.