Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-23:2014 về Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 23: Bệnh ung khí thán là văn bản kỹ thuật quy định quy trình xét nghiệm và chẩn đoán bệnh ung khí thán (Blackleg) ở động vật, đặc biệt là trên các đối tượng gia súc nhai lại như trâu, bò. Tiêu chuẩn này do Viện Thú y biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định và Bộ Khoa học và Công nghệ công bố.

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán lâm sàng, bệnh tích và chẩn đoán phòng thí nghiệm đối với bệnh ung khí thán ở động vật.
• Đối tượng áp dụng: Áp dụng đối với các cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, các phòng thử nghiệm, tổ chức và cá nhân thực hiện việc chẩn đoán, xét nghiệm bệnh ung khí thán trên gia súc tại Việt Nam.

Bệnh ung khí thán (Blackleg) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính của loài nhai lại, chủ yếu là trâu, bò, do vi khuẩn kỵ khí sinh nha bào Clostridium chauvoei gây ra. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng viêm cơ hoại tử, sinh khí và nhiễm độc nặng, dẫn đến tỷ lệ tử vong rất cao.

Chẩn đoán lâm sàng dựa trên các triệu chứng đặc trưng của bệnh xuất hiện trên động vật sống:

• Triệu chứng toàn thân: Gia súc sốt cao đột ngột (từ 41 độ C đến 42 độ C), ủ rũ, bỏ ăn, ngừng nhai lại, niêm mạc đỏ sẫm, thở nhanh và nông.
• Triệu chứng cục bộ: Xuất hiện các khối sưng nóng, đau ở các vùng cơ dày như đùi, mông, vai, cổ, ngực. Sau một thời gian, các khối sưng này trở nên lạnh, không đau, da phủ trên khối sưng khô, sẫm màu. Khi sờ hoặc ấn vào khối sưng có tiếng kêu lạo xạo do tích tụ khí thán dưới da.
• Vận động: Con vật đi lại khó khăn, khập khiễng, thường nằm một chỗ và khó đứng dậy.

Chẩn đoán bệnh tích được tiến hành thông qua việc mổ khám tử thiết hoặc quan sát các tổn thương đặc trưng trên xác chết:

• Tổn thương vùng cơ: Cơ vùng bị bệnh có màu đỏ sẫm đến đen (như màu than), cấu trúc cơ bị phá hủy, xốp, chứa nhiều bọt khí và dịch thẩm xuất màu đỏ hồng, có mùi chua đặc trưng (như mùi bơ ôi).
• Hạch lâm ba: Các hạch lâm ba liên quan đến vùng cơ bị tổn thương sưng to, sung huyết, xuất huyết và chứa nhiều dịch viêm.
• Bệnh tích cơ quan nội tạng: Lách có thể sưng nhẹ, gan và thận bị thoái hóa, tim có hiện tượng xuất huyết ở cơ tim và màng ngoài tim. Dịch màng phổi và dịch màng bụng tăng lên, có màu đỏ hồng.

Để đưa ra kết luận chính xác, tiêu chuẩn quy định các phương pháp xét nghiệm phòng thí nghiệm bắt buộc bao gồm:

• Lấy mẫu và bảo quản bệnh phẩm: Bệnh phẩm là các mảnh cơ bị tổn thương, dịch thẩm xuất từ khối sưng, hoặc tủy xương ống (nếu xác động vật đã phân hủy). Mẫu phải được lấy vô trùng, bảo quản trong điều kiện lạnh từ 2 độ C đến 8 độ C và vận chuyển nhanh chóng về phòng thí nghiệm.
• Phương pháp nhuộm soi kính hiển vi: Tiến hành làm tiêu bản từ bệnh phẩm, nhuộm Gram hoặc nhuộm đơn. Kết quả dương tính khi phát hiện trực khuẩn Gram dương, hai đầu tròn, đứng đơn lẻ hoặc thành đôi, có thể có nha bào hình bầu dục nằm ở giữa hoặc gần đầu làm tế bào vi khuẩn phình to ra (hình thoi hoặc hình vợt).
• Phương pháp nuôi cấy, phân lập vi khuẩn: Nuôi cấy bệnh phẩm trong môi trường kỵ khí nghiêm ngặt như môi trường thạch máu (gây tan máu hoàn toàn) hoặc môi trường nước thịt thioglycolate ở nhiệt độ 37 độ C.
• Phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm: Sử dụng nước chiết bệnh phẩm hoặc dịch nuôi cấy để tiêm cho chuột lang. Chuột lang mẫn cảm sẽ chết trong vòng từ 24 giờ đến 48 giờ với các bệnh tích đặc trưng của bệnh ung khí thán.
• Phương pháp PCR (Polymerase Chain Reaction): Sử dụng cặp mồi đặc hiệu để phát hiện đoạn gen đích của vi khuẩn Clostridium chauvoei, cho kết quả nhanh chóng và độ nhạy, độ đặc hiệu cao.

Một ca bệnh được xác định là dương tính với bệnh ung khí thán khi có các triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đặc trưng và được khẳng định bằng ít nhất một trong các phương pháp xét nghiệm phòng thí nghiệm (như phân lập được vi khuẩn Clostridium chauvoei hoặc có kết quả PCR dương tính).