Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-42:2019 về Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 42: Bệnh dịch tả loài nhai lại nhỏ do Viện Thú y biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định và Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, nhằm ban hành quy trình chuẩn hóa trong việc phát hiện và chẩn đoán căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định chi tiết quy trình chẩn đoán lâm sàng và xét nghiệm phòng thí nghiệm đối với bệnh dịch tả loài nhai lại nhỏ (Peste des petits ruminants - PPR) tại Việt Nam.
• Đối tượng áp dụng: Áp dụng đối với các cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, các phòng thử nghiệm, chẩn đoán bệnh động vật, cùng các tổ chức, cá nhân thực hiện công tác giám sát, xét nghiệm bệnh trên các loài động vật nhai lại nhỏ (chủ yếu là dê và cừu).

Nội dung cốt lõi của Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-42:2019

1. Phạm vi áp dụng (Điều 1)

Điều khoản này xác định giới hạn chuyên môn của tiêu chuẩn, tập trung vào việc hướng dẫn các bước chẩn đoán lâm sàng, chẩn đoán bệnh tích và các phương pháp xét nghiệm sinh học phân tử, huyết thanh học để phát hiện virus gây bệnh dịch tả loài nhai lại nhỏ (PPRV).

2. Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

Tiêu chuẩn quy định việc áp dụng các tài liệu viện dẫn liên quan đến quy trình lấy mẫu, bảo quản và vận chuyển mẫu bệnh phẩm động vật. Các tài liệu này là bắt buộc áp dụng đồng thời để đảm bảo tính đồng bộ và độ chính xác của kết quả xét nghiệm.

3. Thuật ngữ, định nghĩa và chữ viết tắt (Điều 3)

• Bệnh dịch tả loài nhai lại nhỏ (PPR): Là bệnh truyền nhiễm cấp tính hoặc á cấp tính nguy hiểm ở dê, cừu và một số loài nhai lại hoang dã nhỏ, do virus PPR (Peste des petits ruminants virus - PPRV) thuộc họ Paramyxoviridae, chi Morbillivirus gây ra.
• Các chữ viết tắt trong tiêu chuẩn: Định nghĩa rõ các thuật ngữ chuyên ngành bao gồm PPR, PPRV, RT-PCR (Phản ứng chuỗi polymerase sao chép ngược), ELISA (Phép thử hấp phụ miễn dịch liên kết enzym).

4. Thiết bị, dụng cụ, thuốc thử và vật liệu thử (Điều 4)

Tiêu chuẩn đưa ra các yêu cầu nghiêm ngặt về trang thiết bị và nguyên liệu dùng trong phòng thí nghiệm:

• Thiết bị và dụng cụ: Máy nhân gen PCR (hoặc Real-time PCR), máy ly tâm, tủ lạnh sâu (từ âm 20 độ C đến âm 80 độ C), tủ an toàn sinh học cấp 2, các loại pipet tự động và dụng cụ lấy mẫu vô trùng.
• Thuốc thử và vật liệu thử: Các bộ kit tách chiết ARN, kit RT-PCR hoặc Real-time RT-PCR, kit ELISA phát hiện kháng nguyên hoặc kháng thể đặc hiệu, nước cất không có nuclease, và các dung dịch đệm chuẩn.

5. Quy trình chẩn đoán lâm sàng và bệnh tích

• Đặc điểm dịch tễ học: Bệnh lây lan nhanh qua đường hô hấp do tiếp xúc trực tiếp giữa con ốm và con khỏe, hoặc qua thức ăn, nước uống bị ô nhiễm. Dê thường nhạy cảm và biểu hiện triệu chứng nặng hơn cừu, tỷ lệ mắc và tử vong có thể lên đến 100% ở những đàn chưa có miễn dịch.
• Triệu chứng lâm sàng: Sốt cao đột ngột (40 đến 41 độ C), ủ rũ, bỏ ăn, viêm đỏ niêm mạc mắt, mũi, miệng. Xuất hiện dịch tiết lúc đầu trong, sau đặc dần như mủ gây bít tắc lỗ mũi. Viêm loét hoại tử niêm mạc miệng, nướu răng, lưỡi dẫn đến chảy nước dãi có mùi hôi. Tiêu chảy nặng, phân lỏng lẫn máu và chất nhầy, dẫn đến mất nước nghiêm trọng và suy kiệt nhanh chóng.
• Bệnh tích đại thể: Viêm loét, hoại tử lan rộng ở đường tiêu hóa từ miệng, thực quản đến dạ múi khế. Tổn thương đặc trưng là các vệt xuất huyết, hoại tử sẫm màu chạy dọc theo nếp gấp niêm mạc ruột già (vết vằn ngựa). Phổi bị viêm xuất huyết, đông đặc đối xứng, hạch lâm ba sưng to, phù nề và xuất huyết.

6. Quy trình chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

• Lấy mẫu và chuẩn bị mẫu bệnh phẩm: Đối với con vật sống, tiến hành lấy mẫu tăm bông dịch tiết mắt, mũi, miệng hoặc mẫu máu toàn phần (dùng chất chống đông EDTA). Đối với con vật chết, lấy mẫu mô phổi, lách, hạch lâm ba (hạch trước ngực, hạch màng treo ruột). Mẫu phải được bảo quản lạnh từ 2 đến 8 độ C và vận chuyển ngay về phòng thí nghiệm trong vòng 24 giờ, hoặc bảo quản ở nhiệt độ âm 70 độ C nếu để lâu hơn.
• Phương pháp sinh học phân tử (RT-PCR hoặc Real-time RT-PCR): Đây là phương pháp chủ đạo để phát hiện ARN của virus PPR với độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Quy trình bao gồm các bước tách chiết ARN, thực hiện phản ứng khuếch đại gen với các cặp mồi đặc hiệu, và đọc kết quả điện di hoặc tín hiệu huỳnh quang.
• Phương pháp huyết thanh học (ELISA): Sử dụng kỹ thuật ELISA cạnh tranh (Competitive ELISA) hoặc ELISA ngăn chặn (Blocking ELISA) để phát hiện kháng thể kháng virus PPR trong huyết thanh, hoặc ELISA kẹp (Sandwich ELISA) để phát hiện kháng nguyên virus trong các mẫu tăm bông dịch tiết hoặc dịch nghiền mô.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-42:2019 có hiệu lực áp dụng kể từ ngày được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, đóng vai trò là căn cứ pháp lý và kỹ thuật thống nhất cho công tác phòng chống dịch bệnh dịch tả loài nhai lại nhỏ trên phạm vi cả nước.