Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-26:2023 về Bệnh thủy sản - Quy trình chẩn đoán - Phần 26: Bệnh hoại tử cơ quan tạo máu do EHNV ở cá được ban hành nhằm cung cấp một quy trình kỹ thuật chuẩn hóa, thống nhất trên phạm vi cả nước để chẩn đoán chính xác và kịp thời bệnh hoại tử cơ quan tạo máu do virus Epizootic haematopoietic necrosis virus (EHNV) gây ra ở cá.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán lâm sàng và chẩn đoán phòng thí nghiệm đối với bệnh hoại tử cơ quan tạo máu do virus EHNV. Tiêu chuẩn áp dụng đối với các loài cá nhạy cảm với virus này, đặc biệt là cá vược châu Âu (Perca fluviatilis) và cá hồi cầu vồng (Oncorhynchus mykiss), ở tất cả các giai đoạn phát triển từ cá giống đến cá trưởng thành. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan quản lý dịch bệnh thủy sản, các phòng thử nghiệm, chẩn đoán thú y và các tổ chức, cá nhân liên quan đến hoạt động nuôi trồng thủy sản.

Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi

• Bệnh hoại tử cơ quan tạo máu do EHNV (EHN): Là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở cá do Epizootic haematopoietic necrosis virus (EHNV) gây ra, đặc trưng bởi sự hoại tử nghiêm trọng ở các cơ quan tạo máu như thận và tỳ tạng.
• EHNV: Là virus thuộc chi Ranavirus, họ Iridoviridae, có cấu trúc hạt virus hình đa diện và chứa bộ gen DNA mạch kép.

Quy trình chẩn đoán lâm sàng

• Đặc điểm dịch tễ: Bệnh thường bùng phát mạnh mẽ khi nhiệt độ nước dao động từ 11 °C đến 20 °C. Tỷ lệ tử vong có thể lên đến 100% ở cá vược châu Âu và gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng ở các trang trại nuôi cá hồi cầu vồng.
• Triệu chứng lâm sàng: Cá nhiễm bệnh thường bơi lờ đờ sát mặt nước, mất thăng bằng, bơi xoay tròn hoặc có các phản ứng chậm chạp. Thân cá sẫm màu, mang nhợt nhạt do thiếu máu, xuất huyết ở gốc vây, vùng quanh hậu môn và có hiện tượng chướng bụng.
• Bệnh tích đại thể: Khi mổ khám cá bệnh, ghi nhận gan sưng to, có màu nhợt nhạt hoặc xuất hiện các đốm hoại tử màu trắng hoặc vàng nhạt. Tỳ tạng (lách) sưng to, sẫm màu. Thận sưng to, mềm nhũn và có các ổ hoại tử xuất huyết rõ rệt.

Quy trình chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

• Lấy mẫu và bảo quản mẫu: Tiến hành thu thập các cơ quan đích có mật độ virus cao nhất bao gồm thận, tỳ tạng, gan và não của cá nghi mắc bệnh. Mẫu phải được giữ lạnh từ 2 °C đến 8 °C và vận chuyển ngay về phòng thí nghiệm trong vòng 24 giờ, hoặc bảo quản ở nhiệt độ âm sâu (dưới -70 °C) nếu chưa phân tích ngay.
• Phương pháp tách chiết DNA: Sử dụng các bộ kít tách chiết DNA thương mại hoặc phương pháp hóa học phù hợp để thu nhận DNA tinh sạch từ các mẫu mô đã được đồng nhất.
• Phương pháp PCR (Polymerase Chain Reaction): Sử dụng cặp mồi đặc hiệu để khuếch đại đoạn gen mục tiêu của virus EHNV. Phản ứng PCR được thực hiện trên máy nhân gen theo chu trình nhiệt tối ưu hóa được quy định trong tiêu chuẩn.
• Điện di và đọc kết quả: Sản phẩm PCR sau khi khuếch đại được tiến hành điện di trên gel agarose, nhuộm bằng chất nhuộm DNA an toàn và quan sát dưới hệ thống đọc gel. Mẫu được coi là dương tính khi xuất hiện vạch sáng có kích thước đặc hiệu tương ứng với mẫu kiểm chứng dương.
• Phương pháp phân lập virus (tùy chọn): Nuôi cấy dịch lọc mẫu mô trên các dòng tế bào nhạy cảm như BF-2 (Bluegill fry) hoặc FHM (Fathead minnow) để theo dõi và xác định bệnh tích tế bào (CPE) đặc trưng của virus.

Kết luận và xác định ca bệnh

• Một ca bệnh được kết luận là dương tính với bệnh hoại tử cơ quan tạo máu do EHNV khi thỏa mãn đồng thời các yếu tố dịch tễ, triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đại thể điển hình và có kết quả xét nghiệm PCR dương tính với virus EHNV.
• Đối với các trường hợp phát hiện bệnh lần đầu tiên tại một vùng dịch tễ mới, sản phẩm PCR dương tính cần được gửi đi giải trình tự gen để khẳng định chính xác sự hiện diện của chủng virus EHNV.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-26:2023 có hiệu lực thi hành kể từ ngày được công bố bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đóng vai trò là căn cứ kỹ thuật pháp lý tối cao cho công tác kiểm dịch, giám sát và khống chế dịch bệnh hoại tử cơ quan tạo máu do EHNV ở cá tại Việt Nam.