Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-12:2019 về Bệnh thủy sản - Quy trình chẩn đoán - Phần 12: Bệnh vi bào tử do Enterocytozoon hepatopenaei ở tôm được ban hành bởi Bộ Khoa học và Công nghệ, đưa ra quy trình kỹ thuật chuẩn hóa nhằm phát hiện và chẩn đoán chính xác bệnh vi bào tử trùng (EHP) gây hại nghiêm trọng trên tôm nuôi nước lợ tại Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định chi tiết quy trình chẩn đoán bệnh vi bào tử trùng do nấm ký sinh Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) gây ra trên các loài tôm nuôi nước lợ, trọng tâm là tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei) và tôm sú (Penaeus monodon).
• Đối tượng áp dụng: Văn bản áp dụng đối với các phòng thử nghiệm bệnh thủy sản, cơ quan kiểm dịch động vật, các cơ sở sản xuất giống, cơ sở nuôi thương phẩm và các tổ chức, cá nhân thực hiện công tác giám sát dịch bệnh thủy sản.

Nội dung cốt lõi của quy trình chẩn đoán theo TCVN 8710-12:2019

1. Thuật ngữ, định nghĩa và đặc điểm dịch tễ

• Bệnh vi bào tử trùng do Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) là bệnh ký sinh trùng nội bào bắt buộc, tấn công trực tiếp vào tế bào biểu mô ống gan tụy của tôm.
• Bệnh không gây tỷ lệ chết cấp tính cao nhưng làm tôm chậm lớn nghiêm trọng, còi cọc, phân đàn mạnh, gây thiệt hại kinh tế lớn do tăng hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR).
• Tác nhân truyền bệnh có thể lây lan theo cả chiều dọc (từ tôm bố mẹ sang tôm con) và chiều ngang (qua môi trường nước, chất thải hoặc do tôm ăn lẫn nhau).

2. Thiết bị, dụng cụ, thuốc thử và dung dịch đệm

• Yêu cầu về trang thiết bị bao gồm: Máy nhân gen PCR (máy PCR), máy điện di, hệ thống đọc gel, kính hiển vi quang học có độ phóng đại 1000 lần (với dầu soi), máy ly tâm tốc độ cao, tủ lạnh sâu và các dụng cụ lấy mẫu vô trùng.
• Hóa chất và thuốc thử bắt buộc: Các bộ kít tách chiết DNA, các cặp mồi đặc hiệu (primers) phục vụ phản ứng PCR/Nested PCR nhắm vào gen SSU rRNA của EHP, nước không có nuclease, agarose và các chất nhuộm DNA an toàn.

3. Phương pháp chẩn đoán lâm sàng

• Dấu hiệu bên ngoài: Tôm chậm lớn rõ rệt sau khoảng 30 đến 40 ngày thả nuôi, kích cỡ tôm trong ao không đồng đều (phân đàn lớn). Tôm có thể bị mềm vỏ, sậm màu, cơ thịt đục hoặc có biểu hiện lờ đờ.
• Dấu hiệu nội tạng: Khi giải phẫu, phần gan tụy của tôm bị teo nhỏ, có màu sắc nhợt nhạt (trắng hoặc vàng nhạt) thay vì màu nâu đen bình thường. Đường ruột của tôm thường bị rỗng, đứt đoạn hoặc chứa dịch màu trắng đục.

4. Phương pháp chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

• Phương pháp soi tươi (ép mẫu gan tụy): Thu mẫu gan tụy tôm, ép nhẹ trên lam kính với nước cất hoặc dung dịch muối sinh lý, quan sát dưới kính hiển vi ở độ phóng đại 1000 lần để tìm các bào tử EHP hình oval nhỏ, kích thước cực kỳ bé (khoảng 0,7 đến 1,1 micromet).
• Phương pháp PCR và Nested PCR: Đây là phương pháp có độ nhạy và độ chính xác cao nhất để phát hiện EHP ở mọi giai đoạn phát triển của tôm. Quy trình gồm tách chiết DNA từ mẫu gan tụy hoặc phân tôm, thực hiện phản ứng PCR vòng 1 và vòng 2 với các cặp mồi đặc hiệu, sau đó điện di sản phẩm để xác định vạch băng DNA đặc trưng của EHP.
• Phương pháp mô bệnh học: Cố định mẫu gan tụy bằng dung dịch Davidson, tiến hành cắt lát mỏng và nhuộm hematoxylin & eosin (H&E). Quan sát dưới kính hiển vi để phát hiện các tổn thương đặc trưng như tế bào biểu mô gan tụy bị bong tróc, sự xuất hiện của các thể bao chứa đầy bào tử nấm trong tế bào chất.

5. Kết luận chẩn đoán

• Tôm được kết luận nhiễm bệnh vi bào tử do Enterocytozoon hepatopenaei khi có các biểu hiện lâm sàng điển hình (chậm lớn, gan tụy teo nhợt nhạt) kết hợp với kết quả dương tính từ một trong các xét nghiệm phòng thí nghiệm như soi tươi thấy bào tử, kết quả PCR/Nested PCR dương tính hoặc phát hiện tổn thương mô bệnh học đặc trưng.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-12:2019 có hiệu lực áp dụng kể từ ngày công bố, đóng vai trò là căn cứ kỹ thuật pháp lý cao nhất để các cơ quan chức năng và người nuôi tôm thực hiện việc kiểm soát, phòng ngừa và xử lý dịch bệnh vi bào tử trùng trên tôm tại Việt Nam.