Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-44:2019 về Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 44: Bệnh roi trùng (Trichomonosis) do Viện Thú y biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định và Bộ Khoa học và Công nghệ công bố năm 2019. Tiêu chuẩn này quy định quy trình kỹ thuật thống nhất áp dụng cho việc chẩn đoán lâm sàng và chẩn đoán phòng thí nghiệm đối với bệnh roi trùng đường sinh dục ở bò do đơn bào Tritrichomonas foetus gây ra.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các phòng thử nghiệm, cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, cùng các tổ chức và cá nhân thực hiện việc xét nghiệm, chẩn đoán bệnh roi trùng ở bò tại Việt Nam. Đối tượng chẩn đoán trực tiếp là bò sinh sản (bao gồm cả bò đực giống và bò cái) nghi nhiễm bệnh hoặc thuộc diện kiểm tra dịch tễ.

Đặc điểm dịch tễ và tác nhân gây bệnh

• Bệnh roi trùng (Trichomonosis) là bệnh truyền nhiễm đường sinh dục nguy hiểm ở bò, lây truyền chủ yếu qua đường giao phối trực tiếp hoặc qua hoạt động thụ tinh nhân tạo bằng tinh dịch nhiễm mầm bệnh.
• Tác nhân gây bệnh là đơn bào có roi mang tên Tritrichomonas foetus, ký sinh và phát triển trong đường sinh dục của cả bò đực và bò cái.
• Bệnh gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi do làm giảm tỷ lệ thụ thai, gây sảy thai sớm, viêm tử cung tích mủ và dẫn đến tình trạng vô sinh tạm thời hoặc vĩnh viễn ở đàn bò cái sinh sản.

Chẩn đoán lâm sàng

• Triệu chứng ở bò cái: Bò cái nhiễm bệnh thường có biểu hiện viêm âm đạo, viêm cổ tử cung, xuất hiện dịch tiết âm đạo màu đục hoặc lẫn mủ. Chu kỳ động dục của bò trở nên bất thường, phối giống nhiều lần không đậu. Trường hợp đã mang thai thường bị sảy thai sớm (trong khoảng 3 tháng đầu thai kỳ), có thể kèm theo hiện tượng lưu thai hoặc viêm tử cung tích mủ sau sảy thai.
• Triệu chứng ở bò đực: Hầu hết bò đực nhiễm bệnh đều ở thể ẩn, không thể hiện triệu chứng lâm sàng rõ rệt nhưng lại là nguồn truyền lây mầm bệnh liên tục cho đàn cái. Một số ít trường hợp ở giai đoạn cấp tính có thể bị viêm bao quy đầu nhẹ, xuất hiện dịch mủ ở bao quy đầu, sau đó nhanh chóng chuyển sang thể mãn tính không triệu chứng.

Lấy mẫu và bảo quản bệnh phẩm

• Mẫu bệnh phẩm từ bò đực: Tiến hành thu thập dịch rửa bao quy đầu bằng dung dịch muối sinh lý vô trùng, hoặc sử dụng dụng cụ nạo chuyên dụng để lấy dịch nhầy ở niêm mạc bao quy đầu và dương vật của bò.
• Mẫu bệnh phẩm từ bò cái: Thu thập dịch nhầy từ cổ tử cung hoặc dịch âm đạo bằng tăm bông vô trùng hoặc ống hút chuyên dụng. Đối với trường hợp bò bị sảy thai, tiến hành thu thập dịch dạ múi khế của thai sảy hoặc dịch xoang ngực, xoang bụng của thai.
• Bảo quản và vận chuyển: Mẫu bệnh phẩm sau khi thu thập cần được giữ ấm ở nhiệt độ từ 22 độ C đến 37 độ C nếu tiến hành xét nghiệm ngay trong ngày. Trường hợp chưa xét nghiệm ngay, mẫu phải được cấy vào môi trường vận chuyển chuyên dụng và chuyển về phòng thí nghiệm trong vòng 24 giờ đến 48 giờ. Tuyệt đối không được làm đông băng mẫu bệnh phẩm vì sẽ làm chết roi trùng, gây sai lệch kết quả xét nghiệm.

Chẩn đoán phòng thí nghiệm

• Phương pháp soi tươi trực tiếp: Nhỏ một giọt dịch bệnh phẩm lên lam kính, đậy lamen và quan sát dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại từ 100 lần đến 400 lần. Nhận diện Tritrichomonas foetus dựa vào chuyển động xoay tròn, giật cục đặc trưng và sự hiện diện của màng gợn sóng.
• Phương pháp nhuộm soi: Làm tiêu bản cố định từ dịch bệnh phẩm, tiến hành nhuộm bằng phương pháp Giemsa hoặc Gram để quan sát rõ cấu trúc hình thái của roi trùng dưới kính hiển vi vật kính dầu (độ phóng đại 1000 lần). Roi trùng điển hình có hình quả lê hoặc hình thoi, sở hữu 3 roi tự do phía trước và 1 roi phía sau chạy dọc theo màng gợn sóng.
• Phương pháp nuôi cấy phân lập: Cấy mẫu bệnh phẩm vào môi trường dinh dưỡng chuyên dụng (như môi trường Diamond cải tiến hoặc hệ thống túi nuôi cấy InPouch TF). Ủ mẫu ở nhiệt độ từ 35 độ C đến 37 độ C và kiểm tra sự phát triển của roi trùng hàng ngày dưới kính hiển vi trong vòng 5 đến 7 ngày liên tục trước khi đưa ra kết luận âm tính.
• Phương pháp PCR (Phản ứng chuỗi Polymerase): Sử dụng cặp mồi đặc hiệu để khuếch đại đoạn gen mục tiêu của Tritrichomonas foetus từ DNA tách chiết từ mẫu bệnh phẩm. Đây là phương pháp hiện đại có độ nhạy và độ đặc hiệu cao nhất, giúp phát hiện mầm bệnh ngay cả khi mật độ roi trùng trong mẫu thấp hoặc roi trùng đã chết.

Kết luận và đánh giá kết quả

Bò được kết luận là mắc bệnh roi trùng (Trichomonosis) khi có kết quả dương tính với ít nhất một trong các phương pháp chẩn đoán phòng thí nghiệm (phát hiện thấy roi trùng di động đặc trưng qua soi tươi, phân lập thành công roi trùng trong môi trường nuôi cấy, hoặc có kết quả dương tính bằng phương pháp PCR), kết hợp với các triệu chứng lâm sàng điển hình và yếu tố dịch tễ học tại cơ sở chăn nuôi.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-44:2019 có hiệu lực thi hành kể từ ngày được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố ban hành, thay thế các quy trình chẩn đoán thủ công trước đây và là căn cứ kỹ thuật pháp lý cao nhất để thực hiện công tác kiểm dịch, chẩn đoán bệnh roi trùng ở bò trên phạm vi cả nước.