Trong quá trình tuyển dụng và giao kết hợp đồng lao động, không ít doanh nghiệp yêu cầu người lao động phải nộp bản chính các loại giấy tờ tùy thân như Căn cước công dân (CCCD), bằng tốt nghiệp... để làm điều kiện nhận việc. Tuy nhiên, hành vi này không chỉ gây khó khăn cho người lao động trong các giao dịch dân sự khác mà còn đẩy doanh nghiệp vào rủi ro pháp lý rất lớn.

Doanh nghiệp có quyền giữ CCCD của người lao động không?

Câu trả lời là KHÔNG. Theo quy định tại khoản 1 Điều 17 Bộ luật Lao động 2019, một trong những hành vi người sử dụng lao động không được làm khi giao kết, thực hiện hợp đồng lao động là:

"Giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động."

Quy định này nhằm bảo vệ quyền tự do cá nhân và quyền định danh của người lao động. CCCD là giấy tờ pháp lý quan trọng nhất để xác định nhân thân, phục vụ các giao dịch thiết yếu như khám chữa bệnh, ngân hàng, đi lại... Việc công ty giữ bản chính CCCD sẽ khiến người lao động rơi vào tình thế bị động và bị hạn chế các quyền lợi cơ bản.

Mức xử phạt cực nặng đối với hành vi giữ giấy tờ tùy thân

Pháp luật hiện hành quy định chế tài rất nghiêm khắc đối với các doanh nghiệp cố tình vi phạm. Cụ thể, tại điểm a khoản 2 Điều 9 Nghị định 12/2022/NĐ-CP, người sử dụng lao động có hành vi giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng hoặc chứng chỉ của người lao động khi giao kết hoặc thực hiện hợp đồng lao động sẽ bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng.

Lưu ý rằng, mức phạt trên áp dụng đối với cá nhân vi phạm. Đối với tổ chức (doanh nghiệp), mức phạt tiền sẽ gấp 02 lần, tương đương từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

Ai mới có thẩm quyền tạm giữ CCCD?

Theo quy định của pháp luật về căn cước, chỉ những cơ quan, cá nhân có thẩm quyền mới được phép tạm giữ thẻ CCCD (nay là thẻ Căn cước theo Luật Căn cước 2023) trong các trường hợp cụ thể như:

• Người đang chấp hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc.
• Người đang bị tạm giữ, tạm giam, chấp hành án phạt tù.
• Trong các trường hợp xử lý vi phạm hành chính mà pháp luật quy định phải tạm giữ giấy tờ.

Như vậy, doanh nghiệp hoàn toàn không nằm trong danh sách các đơn vị có thẩm quyền tạm giữ giấy tờ tùy thân của công dân.

Làm gì khi bị công ty giữ CCCD trái phép?

Nếu gặp phải tình trạng này, người lao động nên thực hiện các bước sau để bảo vệ quyền lợi:

1. Đối thoại trực tiếp: Yêu cầu bộ phận nhân sự hoặc ban giám đốc hoàn trả lại bản chính giấy tờ, viện dẫn các quy định tại Bộ luật Lao động 2019.
2. Khiếu nại: Nếu công ty không hợp tác, người lao động có thể gửi đơn khiếu nại đến Chánh thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội nơi công ty đặt trụ sở.
3. Tố cáo: Trong trường hợp nghiêm trọng, người lao động có thể trình báo cơ quan Công an về hành vi chiếm giữ giấy tờ tùy thân trái pháp luật.

Việc nắm vững các quy định pháp luật không chỉ giúp người lao động tự bảo vệ mình mà còn giúp doanh nghiệp xây dựng môi trường làm việc chuyên nghiệp, thượng tôn pháp luật, tránh những khoản phạt không đáng có.