Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và hiện đại hóa công nghiệp, việc tối ưu hóa chi phí đầu tư thông qua nhập khẩu máy móc, thiết bị đã qua sử dụng là lựa chọn của nhiều doanh nghiệp. Tuy nhiên, để ngăn chặn nguy cơ biến nước ta thành bãi thải công nghệ, các quy định pháp lý ngày càng được siết chặt. Dù vậy, nhằm khuyến khích các dự án chất lượng cao, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư 56/2026/TT-BKHCN (có hiệu lực từ ngày 05/09/2026), mở ra cơ chế đặc biệt cho phép một số nhóm doanh nghiệp được áp dụng thủ tục đơn giản hóa khi nhập khẩu dây chuyền công nghệ cũ. Vậy cụ thể những đối tượng nào được hưởng ưu đãi này và quy trình thực hiện ra sao?

1. Những doanh nghiệp nào được áp dụng thủ tục đơn giản hóa?

Theo quy định tại khoản 3 Điều 7 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, không phải mọi tổ chức kinh tế đều có thể tiếp cận phương thức thông quan đơn giản hóa. Cơ chế này chỉ được áp dụng giới hạn cho các đối tượng mang tính dẫn dắt công nghệ hoặc thuộc diện ưu đãi đầu tư đặc biệt, bao gồm:

• Doanh nghiệp công nghệ cao: Được công nhận theo quy định của pháp luật về công nghệ cao (cụ thể là Luật Công nghệ cao 2025). Đây là những đơn vị đi đầu trong việc ứng dụng và phát triển các giải pháp kỹ thuật tiên tiến.
• Doanh nghiệp công nghệ chiến lược: Các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực then chốt, có tầm ảnh hưởng lớn đến chuỗi cung ứng và an ninh công nghệ quốc gia.
• Dự án thuộc đối tượng áp dụng ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt: Theo quy định của Luật Đầu tư 2025.

Một điểm cực kỳ quan trọng mà các nhà đầu tư cần lưu ý: Việc dự án đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư không đồng nghĩa với việc mặc nhiên được áp dụng phương thức đơn giản hóa này. Dự án đó bắt buộc phải thuộc danh mục được hưởng ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt theo đúng tinh thần của pháp luật đầu tư hiện hành.

2. Chi tiết hồ sơ nhập khẩu dây chuyền công nghệ cũ theo phương thức đơn giản hóa

Khi tiến hành nhập khẩu lô hàng đầu tiên thuộc dây chuyền công nghệ đã qua sử dụng, doanh nghiệp cần chuẩn bị một bộ hồ sơ chặt chẽ. Theo quy định tại khoản 1 Điều 8 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, ngoài các chứng từ hải quan thông thường, doanh nghiệp phải bổ sung các tài liệu pháp lý sau:

2.1. Giấy tờ chứng minh tư cách pháp lý và diện áp dụng ưu đãi

Về nguyên tắc, cơ quan tiếp nhận và giải quyết thủ tục hải quan sẽ chủ động khai thác thông tin của doanh nghiệp hoặc dự án từ các cơ sở dữ liệu quốc gia đã được công bố công khai. Tuy nhiên, trong trường hợp hệ thống dữ liệu gặp sự cố, thông tin chưa được cập nhật hoặc không đầy đủ, doanh nghiệp có trách nhiệm cung cấp bản sao (có đóng dấu xác nhận của doanh nghiệp) một trong các giấy tờ sau:

• Giấy chứng nhận doanh nghiệp công nghệ cao hoặc văn bản xác nhận tương đương do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp.
• Văn bản xác nhận doanh nghiệp công nghệ chiến lược.
• Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc văn bản thỏa thuận ký kết với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó thể hiện rõ dự án thuộc diện ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt.

2.2. Văn bản cam kết và đăng ký giám định bắt buộc

Doanh nghiệp phải nộp hai văn bản mang tính pháp lý cốt lõi:

• Văn bản cam kết nhập khẩu (Mẫu số 01 Phụ lục II): Doanh nghiệp phải cam kết rõ ràng về địa điểm lắp đặt, thời gian dự kiến hoàn thành lắp đặt, thời hạn nộp chứng thư giám định và cam kết sử dụng dây chuyền này trực tiếp phục vụ hoạt động sản xuất tại Việt Nam, tuyệt đối không chuyển nhượng trái phép.
• Văn bản đăng ký giám định (Mẫu số 02 Phụ lục II): Văn bản này phải có xác nhận tiếp nhận của tổ chức giám định được chỉ định, kèm theo danh mục chi tiết các máy móc, thiết bị dự kiến nhập khẩu.

Nếu trong quá trình thực tế có sự thay đổi về danh mục máy móc, thiết bị so với đăng ký ban đầu, doanh nghiệp phải lập tức gửi văn bản đề nghị điều chỉnh (có xác nhận của tổ chức giám định) tới cơ quan hải quan nơi làm thủ tục.

3. Quy trình đưa hàng về bảo quản và thực hiện giám định thực tế

Phương thức đơn giản hóa mang lại lợi thế rất lớn về mặt thời gian cho doanh nghiệp khi cho phép đưa hàng về kho bảo quản trước khi có chứng thư giám định chính thức. Quy trình này được thực hiện qua các bước nghiêm ngặt:

3.1. Đưa hàng về bảo quản tại kho của doanh nghiệp

Theo điểm a khoản 2 Điều 8 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, sau khi hoàn thành thủ tục nộp hồ sơ cam kết, doanh nghiệp được phép đưa toàn bộ máy móc, thiết bị về địa điểm lắp đặt hoặc dự án để bảo quản. Toàn bộ các lô hàng thuộc cùng một dây chuyền công nghệ phải được đăng ký và làm thủ tục hải quan tại duy nhất một chi cục hải quan để đảm bảo tính đồng bộ và dễ quản lý.

Lưu ý đặc biệt: Trong thời gian đưa hàng về bảo quản, doanh nghiệp chỉ được phép lắp đặt và vận hành thử nghiệm phục vụ cho công tác giám định kỹ thuật. Tuyệt đối không được đưa dây chuyền này vào hoạt động sản xuất thương mại khi chưa được thông quan chính thức.

3.2. Tiến hành giám định thực tế tại hiện trường

Theo quy định tại khoản 4 Điều 11 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, việc giám định phải được thực hiện trực tiếp tại địa điểm sản xuất hoặc nơi triển khai dự án của doanh nghiệp. Tại thời điểm tổ chức giám định tiến hành kiểm tra, dây chuyền công nghệ phải được lắp đặt hoàn thiện và đang ở trạng thái hoạt động bình thường để đánh giá chính xác các thông số kỹ thuật.

4. Thời hạn nộp chứng thư giám định và điều kiện thông quan quyết định

Để được thông quan hoàn toàn, doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các mốc thời gian quy định:

• Thời hạn nộp chứng thư: Không quá 12 tháng kể từ ngày đưa lô hàng đầu tiên của dây chuyền về bảo quản.
• Gia hạn thời gian nộp: Đối với các dây chuyền công nghệ siêu trường, siêu trọng hoặc có độ phức tạp kỹ thuật cực cao, doanh nghiệp được phép đề nghị gia hạn nộp chứng thư. Văn bản đề nghị gia hạn (Mẫu số 03 Phụ lục II) phải gửi tới cơ quan hải quan chậm nhất 30 ngày trước khi hết hạn 12 tháng nêu trên. Thời gian gia hạn tối đa không quá 06 tháng và chỉ được gia hạn duy nhất 01 lần.
• Hiệu lực của chứng thư: Chứng thư giám định dây chuyền công nghệ theo phương thức đơn giản hóa chỉ có giá trị hiệu lực trong vòng 03 tháng kể từ ngày cấp.

Cơ quan hải quan sẽ chỉ ra quyết định thông quan khi chứng thư giám định kết luận dây chuyền đáp ứng đầy đủ các tiêu chí khắt khe quy định tại Điều 5 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, bao gồm: hiệu suất/công suất còn lại đạt từ 85% trở lên so với thiết kế; mức tiêu hao nguyên nhiên vật liệu và năng lượng không vượt quá 15% so với thiết kế; và phải phù hợp với các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) về an toàn, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường.

5. Khuyến nghị thực tiễn dành cho doanh nghiệp nhập khẩu

Mặc dù thủ tục đơn giản hóa mang lại lợi thế lớn về dòng tiền và tiến độ lắp đặt, nhưng rủi ro pháp lý đi kèm là không hề nhỏ. Nếu kết quả giám định thực tế cho thấy dây chuyền không đạt các tiêu chí tại Điều 5, doanh nghiệp sẽ đối mặt với việc bị từ chối thông quan, buộc phải tái xuất toàn bộ lô hàng và bị xử phạt vi phạm hành chính nặng nề.

Do đó, trước khi ký kết hợp đồng mua bán với đối tác nước ngoài, doanh nghiệp cần chủ động thuê các đơn vị giám định độc lập khảo sát, đánh giá kỹ thuật ngay tại nước xuất khẩu. Đồng thời, việc chuẩn bị hồ sơ pháp lý chứng minh diện ưu đãi đầu tư đặc biệt hoặc chứng nhận công nghệ cao cần được thực hiện sớm, tránh các vướng mắc phát sinh khi hàng đã về đến cảng Việt Nam.