Mô hình kết hợp nuôi rươi và trồng lúa (thường gọi là mô hình lúa - rươi) đang trở thành hướng đi kinh tế hiệu quả tại nhiều địa phương ven biển miền Bắc như Hải Phòng, Hải Dương, Thái Bình. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc tự ý triển khai mô hình này trên đất trồng lúa mà chưa qua các thủ tục hành chính cần thiết có thể dẫn đến những rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính, thậm chí là thu hồi đất.

1. Phân loại đất nông nghiệp và mục đích sử dụng theo quy định hiện hành

Theo quy định tại Điều 10 Luật Đất đai 2013, nhóm đất nông nghiệp được phân chia thành nhiều loại khác nhau dựa trên mục đích sử dụng chính. Cụ thể:

Điều 10. Phân loại đất

Căn cứ vào mục đích sử dụng, đất đai được phân loại thành các nhóm sau đây:

1. Nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất sau đây:

a) Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác;

b) Đất trồng cây lâu năm;

c) Đất rừng sản xuất;

d) Đất rừng phòng hộ;

đ) Đất rừng đặc dụng;

e) Đất nuôi trồng thủy sản;

g) Đất làm muối;

h) Đất nông nghiệp khác...

Như vậy, đất trồng lúa và đất nuôi trồng thủy sản là hai loại đất có mục đích sử dụng khác nhau hoàn toàn. Việc nuôi rươi về bản chất là hoạt động nuôi trồng thủy sản, do đó cần được thực hiện trên diện tích đất có mục đích sử dụng tương ứng.

2. Nuôi rươi trên đất trồng lúa có bị coi là sử dụng sai mục đích?

Việc kết hợp nuôi rươi và trồng lúa trên cùng một diện tích đất nông nghiệp vốn được cấp phép là đất trồng lúa sẽ bị coi là sử dụng đất sai mục đích nếu người sử dụng đất tự ý thay đổi kết cấu mặt bằng, đào đắp ao hồ hoặc làm ảnh hưởng đến khả năng canh tác lúa mà không được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cho phép.

Mặc dù mô hình này mang lại hiệu quả kinh tế kép, nhưng nếu gia đình bạn thực hiện các hoạt động nuôi trồng thủy sản (nuôi rươi) trên đất trồng lúa mà chưa thực hiện thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất hoặc đăng ký biến động đất đai, hành vi này sẽ cấu thành vi phạm pháp luật về đất đai.

3. Mức xử phạt hành chính đối với hành vi chuyển mục đích sử dụng đất trái phép

Tại thời điểm tháng 09/2023, mức xử phạt đối với hành vi chuyển đất trồng lúa sang đất nuôi trồng thủy sản trái phép được quy định cụ thể tại Điều 9 Nghị định 91/2019/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định 04/2022/NĐ-CP). Mức phạt tiền phụ thuộc vào diện tích đất vi phạm:

• Dưới 0,1 héc ta: Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.
• Từ 0,1 héc ta đến dưới 0,5 héc ta: Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.
• Từ 0,5 héc ta đến dưới 01 héc ta: Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.
• Từ 01 héc ta đến dưới 03 héc ta: Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng.
• Từ 03 héc ta trở lên: Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng.

Lưu ý quan trọng: Mức phạt trên áp dụng đối với cá nhân tại khu vực nông thôn. Nếu vi phạm tại khu vực đô thị hoặc đối tượng vi phạm là tổ chức, mức phạt sẽ tăng gấp đôi. Ngoài ra, người vi phạm còn buộc phải khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm.

4. Nguy cơ bị thu hồi đất do vi phạm pháp luật

Một trong những chế tài nghiêm khắc nhất đối với hành vi sử dụng đất sai mục đích là thu hồi đất. Theo điểm a khoản 1 Điều 64 Luật Đất đai 2013:

Điều 64. Thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai

1. Các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai bao gồm:

a) Sử dụng đất không đúng mục đích đã được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng đất không đúng mục đích mà tiếp tục vi phạm;

Điều này có nghĩa là nếu gia đình đã bị xử phạt hành chính nhưng vẫn tiếp tục duy trì mô hình nuôi rươi trái phép mà không làm thủ tục hợp thức hóa, Nhà nước có quyền thu hồi diện tích đất đó.

5. Giải pháp pháp lý để triển khai mô hình lúa - rươi đúng luật

Để tránh các rủi ro pháp lý, người dân cần thực hiện các bước sau:

• Lập phương án sản xuất: Xây dựng đề án nuôi trồng kết hợp lúa - rươi, chứng minh tính hiệu quả kinh tế và cam kết không làm biến dạng mặt bằng đất trồng lúa quá mức quy định.
• Xin phép cơ quan có thẩm quyền: Gửi đơn xin điều chỉnh mục đích sử dụng đất hoặc đăng ký mô hình kinh tế trang trại kết hợp tại Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện.
• Tuân thủ quy hoạch: Đảm bảo diện tích đất dự kiến triển khai nằm trong quy hoạch phát triển nông nghiệp, thủy sản của địa phương.

Việc chủ động thực hiện các thủ tục pháp lý không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người sử dụng đất mà còn tạo điều kiện để nhận được các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp từ Nhà nước.