Hiến mô, bộ phận cơ thể người là một nghĩa cử cao đẹp, mang tính nhân đạo sâu sắc nhằm cứu sống những bệnh nhân đang cận kề cái chết. Tuy nhiên, đối với những người đang chấp hành án phạt tù (phạm nhân), quyền lợi này được điều chỉnh như thế nào? Liệu họ có được thực hiện nguyện vọng nhân văn này để cứu sống người thân thích của mình hay không? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết các điều kiện khắt khe và trình tự thủ tục mới nhất theo quy định của pháp luật Việt Nam.

1. Điều kiện để phạm nhân được hiến mô, bộ phận cơ thể người

Theo quy định tại khoản 1 Điều 53 Luật Thi hành án hình sự 2025, phạm nhân đang chấp hành án phạt tù không bị tước bỏ hoàn toàn quyền hiến mô, tạng. Tuy nhiên, để bảo đảm tính pháp lý, an ninh và tránh các hành vi trục lợi, mua bán nội tạng trái phép, pháp luật quy định phạm nhân chỉ được xem xét hiến mô, bộ phận cơ thể khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện nghiêm ngặt sau đây:

• Tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể: Nguyện vọng hiến tạng phải xuất phát hoàn toàn từ ý chí tự nguyện của phạm nhân, không bị ép buộc, cưỡng bức hay dụ dỗ dưới bất kỳ hình thức nào.
• Đối tượng nhận là người thân thích: Phạm nhân chỉ được phép hiến mô, bộ phận cơ thể cho người thân thích của mình (như cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột...). Quy định này nhằm triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ thương mại hóa hoặc mua bán tạng trong môi trường giam giữ.
• Đủ điều kiện sức khỏe: Phạm nhân phải có đủ điều kiện sức khỏe để thực hiện việc hiến mô, bộ phận cơ thể theo chỉ định y khoa, đồng thời phải bảo đảm đủ sức khỏe để tiếp tục chấp hành phần hình phạt tù còn lại sau khi phẫu thuật lấy mô, tạng.
• Tự chịu mọi chi phí: Phạm nhân hoặc gia đình phải tự chi trả toàn bộ các chi phí liên quan đến việc hiến mô, bộ phận cơ thể và chi phí chăm sóc, phục hồi sức khỏe bản thân sau khi hiến.
• Điều kiện về tính chất tội phạm và thời gian chấp hành án: Đây là điều kiện rất quan trọng. Phạm nhân phải là người bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng thuộc trường hợp phạm tội lần đầu, đồng thời thời gian chấp hành án phạt tù còn lại phải dưới 03 năm.

Như vậy, nếu không đáp ứng đầy đủ các điều kiện nêu trên, nguyện vọng hiến mô, tạng của phạm nhân sẽ không được cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết.

2. Trình tự, thủ tục 7 bước giải quyết nguyện vọng hiến mô, tạng của phạm nhân

Để hiện thực hóa nguyện vọng nhân đạo của phạm nhân, trình tự giải quyết được thực hiện cực kỳ chặt chẽ qua 7 bước quy định tại Điều 8 Nghị định 170/2026/NĐ-CP:

Bước 1: Phạm nhân làm đơn tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể

Phạm nhân có nguyện vọng và tự nhận thấy đủ điều kiện sẽ được cơ sở giam giữ hướng dẫn viết đơn tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể người. Đơn phải thể hiện rõ các thông tin: Họ tên, ngày tháng năm sinh, tội danh, mức án, thời gian chấp hành án còn lại; nguyện vọng hiến; thông tin và mối quan hệ với người nhận; cam kết tự nguyện và tự chịu chi phí.

Đơn gửi Giám thị trại giam, trại tạm giam phải kèm theo các tài liệu chứng minh:

• Đơn đề nghị được nhận mô, bộ phận cơ thể của người thân thích;
• Giấy tờ hợp pháp chứng minh mối quan hệ thân thích (bản chính);
• Văn bản xác nhận của cơ sở y tế có thẩm quyền về tình trạng bệnh và nhu cầu ghép tạng của người nhận (bản chính).

Bước 2: Kiểm tra hồ sơ và điều kiện thực tế

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận được đơn, Giám thị trại giam, trại tạm giam tiến hành kiểm tra, đối chiếu các điều kiện pháp lý của phạm nhân.

• Nếu đủ điều kiện: Thông báo bằng văn bản cho phạm nhân và người thân thích, đồng thời phối hợp với cơ sở y tế có thẩm quyền để tổ chức khám sức khỏe, tư vấn tâm lý, y tế cho phạm nhân. Trong 02 ngày làm việc sau khi khám, cơ sở y tế gửi văn bản xác nhận đủ hoặc không đủ điều kiện y tế cho cơ sở giam giữ.
• Nếu không đủ điều kiện: Trả lời bằng văn bản cho phạm nhân và người thân thích, nêu rõ lý do từ chối.

Bước 3: Hoàn thiện hồ sơ trình cơ quan quản lý cấp trên

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận được xác nhận đủ điều kiện y tế từ cơ sở y tế, cơ sở giam giữ hoàn thiện hồ sơ báo cáo Cơ quan quản lý thi hành án hình sự Bộ Công an hoặc Cơ quan quản lý thi hành án hình sự Bộ Quốc phòng để xem xét, quyết định.

Bước 4: Xem xét và ban hành quyết định

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận được hồ sơ đầy đủ, Cơ quan quản lý thi hành án hình sự Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng có trách nhiệm xem xét và ban hành văn bản đồng ý hoặc không đồng ý cho phạm nhân thực hiện hiến mô, bộ phận cơ thể người (trường hợp không đồng ý phải nêu rõ lý do).

Bước 5: Tổ chức thực hiện việc hiến mô, bộ phận cơ thể

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi có văn bản đồng ý, cơ sở giam giữ phối hợp với cơ sở y tế đủ điều kiện lấy, ghép tạng để tổ chức thực hiện theo quy định của Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến lấy xác 2006.

Trước khi trích xuất phạm nhân đến cơ sở y tế, cơ sở giam giữ phải xây dựng kế hoạch bảo vệ, áp giải, giám sát chặt chẽ phạm nhân trong suốt quá trình di chuyển, phẫu thuật và phục hồi để bảo đảm an ninh, an toàn, phòng ngừa trốn chạy hoặc vi phạm pháp luật.

Bước 6: Đưa phạm nhân trở lại cơ sở giam giữ

Sau khi phẫu thuật lấy mô, tạng thành công, cơ sở y tế có trách nhiệm điều trị, phục hồi và xác nhận bằng văn bản về tình trạng sức khỏe của phạm nhân đủ điều kiện để tiếp tục chấp hành án. Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận được thông báo này, cơ sở giam giữ tổ chức áp giải phạm nhân trở lại trại giam để tiếp tục thi hành án.

Bước 7: Điều chỉnh chế độ sinh hoạt, lao động sau khi hiến tạng

Căn cứ vào chỉ định y khoa và kết luận sức khỏe của bác sĩ, Giám thị trại giam, trại tạm giam sẽ ban hành quyết định bằng văn bản về việc tạm dừng hoặc điều chỉnh chế độ lao động, học tập, học nghề của phạm nhân (như giảm giờ làm, chuyển sang việc nhẹ hơn hoặc miễn lao động trong thời gian phục hồi) nhằm bảo đảm sức khỏe tốt nhất cho phạm nhân.

3. Lời kết và lời khuyên pháp lý

Quy định cho phép phạm nhân hiến mô, bộ phận cơ thể để cứu sống người thân thích là một bước tiến lớn thể hiện tính nhân đạo, bao dung của pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, do tính chất đặc thù của môi trường giam giữ, thủ tục này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở giam giữ, cơ quan quản lý thi hành án hình sự và các cơ sở y tế chuyên khoa.

Đối với gia đình phạm nhân có nguyện vọng nhận mô, tạng, việc chuẩn bị đầy đủ các giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân hợp pháp và hồ sơ bệnh án chính xác là yếu tố quyết định giúp rút ngắn thời gian xét duyệt, kịp thời cứu sống người bệnh trong những thời khắc sinh tử.