Trong xu thế chuyển đổi số mạnh mẽ của hệ thống tư pháp, việc đưa công nghệ thông tin vào phòng xử án đang trở thành bước đột phá quan trọng nhằm nâng cao chất lượng tranh tụng và bảo đảm tính minh bạch, công bằng. Nhằm triển khai thi hành đồng bộ, đúng đắn các quy định mới về nội quy phòng xử án, Tòa án nhân dân tối cao đã chính thức ban hành văn bản hướng dẫn các Tòa án địa phương tạo điều kiện tối đa cho người tham gia tố tụng, đặc biệt là đội ngũ luật sư, được tiếp cận các tiện ích công nghệ hiện đại như máy tính xách tay và phần mềm Trợ lý ảo chuyên ngành.

1. Điểm mới đột phá: Bố trí máy tính và mở quyền truy cập Trợ lý ảo Tòa án

Theo hướng dẫn chi tiết tại Mục 5 Công văn 529/TANDTC-PC của Tòa án nhân dân tối cao về việc thực hiện Thông tư 12/2026/TT-TANDTC, Tòa án các cấp được yêu cầu chủ động tạo điều kiện thuận lợi để người tiến hành tố tụng và người tham gia phiên tòa, phiên họp được sử dụng các trang thiết bị điện tử phục vụ hiệu quả cho việc nghiên cứu, đánh giá chứng cứ.

Cụ thể, căn cứ vào cơ sở vật chất và điều kiện thực tế tại mỗi phòng xử án (dù là phiên tòa trực tiếp hay phiên tòa trực tuyến theo tinh thần của Nghị quyết 33/2021/QH15), Tòa án có thể xem xét bố trí, tạo điều kiện cho các chủ thể:

• Khai thác, sử dụng trang thiết bị điện tử sẵn có: Bao gồm máy vi tính để bàn, máy tính xách tay, thiết bị hiển thị và các phương tiện hỗ trợ kỹ thuật số khác tại phòng xét xử;
• Trải nghiệm phần mềm số hóa của ngành Tòa án: Đặc biệt là hệ thống Trợ lý ảo Tòa án và các ứng dụng tra cứu án lệ, văn bản quy phạm pháp luật, dữ liệu giải đáp nghiệp vụ;
• Tra cứu hồ sơ tài liệu trực tuyến: Phục vụ trực tiếp quá trình đối chiếu chứng cứ, tranh luận và chứng minh tình tiết của vụ án ngay tại thời điểm xét xử.

Quy định này mở ra cơ hội rất lớn cho các Luật sư – những người giữ vai trò là người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Luật Tố tụng hành chính 2015 – có thể vận dụng tối đa sức mạnh dữ liệu điện tử để bảo vệ thân chủ một cách chuẩn xác, nhanh chóng.

2. Trình tự đề nghị và thẩm quyền quyết định việc sử dụng thiết bị điện tử

Để bảo đảm sự trang nghiêm, an ninh trật tự và tính bảo mật của phiên xử theo quy định tại Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, việc mang và sử dụng thiết bị điện tử được thực hiện theo quy trình chặt chẽ nhưng vô cùng linh hoạt:

1. Thời điểm gửi đề nghị: Người tham gia tố tụng, người tiến hành tố tụng có thể gửi yêu cầu sử dụng thiết bị điện tử trước khi mở phiên tòa/phiên họp hoặc ngay tại phần thủ tục bắt đầu phiên tòa.
2. Thẩm quyền xem xét: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa hoặc Thẩm phán chủ trì phiên họp là người trực tiếp xem xét, ra quyết định và thông báo ngay kết quả cho người đề nghị được biết.
3. Căn cứ chấp thuận: Thẩm phán sẽ căn cứ vào tính chất, nội dung của từng vụ việc cụ thể, yêu cầu bảo vệ quyền con người, bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục, bảo vệ người chưa thành niên cũng như bí mật đời tư của các cá nhân, tổ chức theo luật định để quyết định phạm vi sử dụng.

3. Trách nhiệm thông báo và sự linh hoạt trong quá trình điều hành xét xử

Một điểm đáng chú ý khác tại Công văn 529/TANDTC-PC là Tòa án có trách nhiệm chủ động thông báo trước cho các đương sự, luật sư về việc mang và sử dụng thiết bị điện tử thông qua các hình thức đa dạng như: tống đạt giấy triệu tập, giấy mời, văn bản thông báo hoặc qua hệ thống tống đạt điện tử.

Trong quá trình xét xử, nếu có tình tiết phát sinh liên quan đến bí mật đời tư hoặc bí mật kinh doanh cần giữ kín, Thẩm phán có quyền thay đổi quyết định về việc cho phép sử dụng thiết bị và phải thông báo công khai ngay tại phiên tòa để các bên tham gia thực hiện đúng quy định.

4. Đánh giá tác động: Bước chuyển mình hướng tới Tòa án điện tử toàn diện

Việc cho phép và khuyến khích sử dụng thiết bị số hóa cùng Trợ lý ảo không chỉ giải phóng áp lực mang vác hàng nghìn trang hồ sơ giấy cồng kềnh cho các luật sư mà còn giúp Hội đồng xét xử dễ dàng kiểm chứng lời khai, văn bản viện dẫn một cách khách quan, tức thời. Đây chính là tiền đề then chốt để xây dựng mô hình Tòa án thông minh, văn minh và hiện đại, thúc đẩy nền tư pháp Việt Nam phát triển ngang tầm khu vực.