Trong tiến trình hoàn thiện thể chế và khơi thông nguồn lực tài nguyên, việc sửa đổi các quy định pháp luật về đất đai luôn là tâm điểm thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội. Mới đây, Chính phủ đã trình Quốc hội Tờ trình về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai 2024. Một trong những điểm nhấn mang tính đột phá trong đề xuất lần này là việc chuyển mạnh tư duy từ bồi thường thuần túy sang tái thiết cuộc sống, trong đó đặc biệt ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ cho người bị thu hồi đất.

Chuyển dịch tư duy: Từ "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống"

Thực tiễn thi hành pháp luật đất đai qua các thời kỳ cho thấy, công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư luôn là khu vực phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu kiện phức tạp nhất. Theo báo cáo tổng kết từ các cơ quan chức năng, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc người dân chưa thực sự đồng thuận với phương án bồi thường, hoặc lo ngại về sinh kế, nơi ăn chốn ở sau khi nhường đất cho các dự án phát triển kinh tế - xã hội.

Nhận diện rõ nút thắt này, Chính phủ đề xuất một triết lý tiếp cận hoàn toàn mới trong dự thảo sửa đổi. Thay vì chỉ tập trung định giá và chi trả tiền bồi thường cho phần tài sản bị mất đi, Nhà nước sẽ đóng vai trò chủ đạo trong việc kiến tạo, sắp xếp và ổn định lại toàn bộ đời sống của người dân. Mục tiêu tối thượng là bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân có đất bị thu hồi, từ đó đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng cho các công trình trọng điểm.

Ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ: Quyền lợi thiết thực của người dân

Theo đề xuất mới, người có đất ở bị thu hồi sẽ được ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở ngay tại địa bàn thực hiện dự án (tái định cư tại chỗ) nếu địa phương có sẵn quỹ đất hoặc quỹ nhà phù hợp. Đây là giải pháp nhân văn, giúp người dân không bị xáo trộn quá lớn về môi trường sống, các mối quan hệ dòng họ, láng giềng và đặc biệt là duy trì được các hoạt động kinh doanh, sản xuất truyền thống gắn liền với vị trí địa lý cũ.

Quy định này bổ sung và cụ thể hóa các nguyên tắc đã được thiết lập tại Nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Việc luật hóa quyền ưu tiên này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc, buộc các chủ đầu tư và chính quyền địa phương phải ưu tiên dành những vị trí đất, căn hộ có lợi thế thương mại tốt nhất trong phạm vi dự án để bố trí cho người dân bị ảnh hưởng trực tiếp.

Đánh giá điều kiện sống tại nơi tái định cư: Phải bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ

Để hiện thực hóa cam kết "người dân bị thu hồi đất phải có chỗ ở và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ", dự thảo luật dự kiến đưa ra các tiêu chí định lượng cụ thể để đánh giá chất lượng khu tái định cư. Các yếu tố này bao gồm:

• Hạ tầng kỹ thuật và xã hội: Hệ thống giao thông, điện, nước sinh hoạt, trường học, trạm y tế, khu vui chơi giải trí phải được hoàn thiện đồng bộ trước khi người dân chuyển đến.
• Sinh kế và thu nhập: Hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi công việc và tạo cơ hội việc làm mới cho người dân, đặc biệt là đối tượng trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
• Dịch vụ công và mức độ hài lòng: Khả năng tiếp cận các tiện ích hành chính, an ninh trật tự và sự đồng thuận, đánh giá tích cực từ phía cộng đồng dân cư được tái định cư.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng đề xuất giao thẩm quyền cho chính quyền địa phương ban hành các chính sách hỗ trợ đặc thù đối với các dự án quan trọng quốc gia hoặc dự án khẩn cấp có quy mô thu hồi đất lớn, tính chất nguồn gốc đất đai phức tạp, nhằm xử lý linh hoạt các tình huống phát sinh trong thực tế mà quy định chung chưa bao quát hết.

Linh hoạt thủ tục thu hồi đất và cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp

Một đề xuất đáng chú ý khác là việc cho phép thực hiện linh hoạt hơn thủ tục thu hồi đất đối với một số dự án đặc thù. Theo đó, Nhà nước có thể tiến hành thu hồi đất trước khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt hoàn toàn hoặc trước khi hoàn thành việc bố trí tái định cư, nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư cho các công trình công cộng khẩn cấp.

Tuy nhiên, để tránh tình trạng lạm dụng gây thiệt hại cho người dân, Ủy ban Kinh tế của Quốc hội đã đưa ra khuyến cáo mạnh mẽ. Cơ quan thẩm tra yêu cầu chỉ áp dụng cơ chế đặc biệt này trong những trường hợp thực sự cấp bách, vì lợi ích quốc gia, công cộng và phải có quy định cực kỳ chặt chẽ về biện pháp bảo đảm quyền lợi, tạm cư, hỗ trợ tài chính cho người dân trong thời gian chờ nhận bàn giao nhà, đất tái định cư chính thức theo đúng tinh thần của Nghị định 102/2024/NĐ-CP hướng dẫn Luật Đất đai.

Khuyến nghị từ chuyên gia pháp lý: Những nội dung đề xuất trên hiện đang trong quá trình thảo luận, xem xét để hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai. Người dân có đất thuộc diện quy hoạch, thu hồi cần chủ động theo dõi các thông tin chính thống từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nắm vững các quyền lợi hợp pháp của mình về bồi thường, hỗ trợ tái định cư để phối hợp thực hiện hiệu quả, bảo vệ tối đa quyền lợi chính đáng của bản thân và gia đình.

Trên đây là thông tin chi tiết về đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ cho người bị thu hồi đất theo định hướng sửa đổi luật mới nhất.