Sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống trường phổ thông tư thục tại Việt Nam trong những năm gần đây đã đóng góp một phần không nhỏ vào việc xã hội hóa giáo dục, giảm tải áp lực cho hệ thống trường công lập và mang lại nhiều lựa chọn chất lượng cao cho người học. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển nhanh chóng đó là yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao năng lực quản trị, đảm bảo tính minh bạch trong vận hành, đặc biệt là công tác quản lý tài chính và tài sản.

Nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho khối giáo dục ngoài công lập, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường tiểu học, trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học loại hình tư thục. Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Thông tư này là quy định bắt buộc về việc thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ tại các trường phổ thông tư thục, chính thức áp dụng từ ngày 08/8/2026.

1. Từ ngày 08/8/2026, trường phổ thông tư thục có bắt buộc phải có cơ chế kiểm soát nội bộ không?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 4 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT, cơ cấu tổ chức của trường phổ thông tư thục thực hiện theo Điều lệ trường phổ thông (hiện nay được quy định tại Thông tư 15/2026/TT-BGDĐT). Đồng thời, căn cứ vào quy mô và điều kiện hoạt động thực tế, nhà trường có trách nhiệm tổ chức thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ theo đúng quy định.

Để làm rõ hơn mục tiêu của cơ chế này, khoản 1 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT nêu rõ:

Trường phổ thông tư thục thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ nhằm hỗ trợ Hội đồng trường giám sát việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản; việc tuân thủ pháp luật, Điều lệ trường phổ thông, quy chế tổ chức và hoạt động của nhà trường.

Như vậy, kể từ ngày 08/8/2026, việc thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ là yêu cầu bắt buộc đối với tất cả các trường phổ thông tư thục tại Việt Nam. Quy định này không phân biệt trường có quy mô lớn hay nhỏ, tuy nhiên cách thức tổ chức và vận hành cơ chế này sẽ được linh hoạt điều chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tế của từng cơ sở giáo dục.

Về bản chất, cơ chế kiểm soát nội bộ được thiết lập nhằm hỗ trợ Hội đồng trường thực hiện chức năng giám sát tối cao đối với hai nhóm nội dung cốt lõi:

• Giám sát tài chính và tài sản: Đảm bảo mọi nguồn thu (học phí, vốn góp, tài trợ) và các khoản chi (lương, đầu tư cơ sở vật chất, chi hoạt động) được thực hiện đúng mục đích, minh bạch, tránh thất thoát hoặc lạm dụng.
• Giám sát tính tuân thủ: Đảm bảo toàn bộ hoạt động của nhà trường tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật hiện hành (như Luật Giáo dục 2019), Điều lệ trường phổ thông và quy chế nội bộ do chính nhà trường ban hành.

Bên cạnh đó, quy định này cũng hoàn toàn thống nhất với nhiệm vụ của Hội đồng trường được nêu tại điểm e khoản 8 Điều 5 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT, đó là giám sát việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản và việc thực hiện quy chế dân chủ trong mọi hoạt động của nhà trường.

2. Có phải thành lập riêng bộ phận kiểm soát nội bộ độc lập không?

Đây là câu hỏi được rất nhiều nhà đầu tư và ban giám hiệu các trường tư thục quan tâm, bởi việc thành lập một phòng ban mới đồng nghĩa với việc gia tăng chi phí vận hành và nhân sự. Tuy nhiên, quy định mới đã giải quyết triệt để lo ngại này bằng một cơ chế vô cùng linh hoạt.

Cụ thể, khoản 2 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT quy định:

Hội đồng trường quyết định cơ chế kiểm soát nội bộ phù hợp với quy mô, điều kiện tổ chức và hoạt động của nhà trường, đồng thời không làm phát sinh tổ chức bộ máy mới ngoài cơ cấu tổ chức theo quy định của Điều lệ trường phổ thông.

Đồng thời, khoản 3 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT hướng dẫn cách thức triển khai như sau:

Cơ chế này được thực hiện thông qua việc giao cá nhân hoặc bộ phận hiện có của nhà trường thực hiện nhiệm vụ kiểm soát nội bộ; việc phân công phải bảo đảm tính độc lập, khách quan, tránh xung đột lợi ích và phù hợp với quy định của pháp luật.

Như vậy, pháp luật không bắt buộc và thậm chí không khuyến khích việc thành lập thêm một bộ phận kiểm soát nội bộ mới làm cồng kềnh bộ máy. Thay vào đó, nhà trường hoàn toàn có thể:

• Giao nhiệm vụ kiểm soát nội bộ cho một hoặc một vài cá nhân có năng lực chuyên môn phù hợp (ví dụ: thành viên Hội đồng trường không giữ chức vụ quản lý điều hành, hoặc nhân sự chuyên trách pháp lý, kiểm toán).
• Tận dụng bộ phận hiện có của nhà trường để kiêm nhiệm hoặc thực hiện nhiệm vụ này, miễn là việc phân công đảm bảo được nguyên tắc tối cao: Độc lập, khách quan và tránh xung đột lợi ích.

Ví dụ thực tế: Một trường liên cấp tư thục quy mô 1.500 học sinh có thể giao nhiệm vụ kiểm soát nội bộ cho Ban Kiểm soát (nếu là trường hoạt động theo mô hình công ty cổ phần) hoặc giao cho một nhóm chuyên trách gồm 02 nhân sự độc lập trực thuộc Hội đồng trường, không chịu sự điều hành trực tiếp của Hiệu trưởng để thực hiện công tác giám sát định kỳ.

3. Cơ chế kiểm soát nội bộ trong trường tư thục thực hiện những nhiệm vụ gì?

Để cơ chế kiểm soát nội bộ hoạt động thực chất, tránh hình thức, Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT đã quy định rất rõ ràng về nhiệm vụ, quyền hạn cũng như các giới hạn hoạt động của cá nhân, bộ phận thực hiện nhiệm vụ này.

Hoạt động kiểm soát nội bộ giúp tối ưu hóa quản trị tài chính và phòng ngừa rủi ro tại trường phổ thông tư thục (ảnh minh họa)

Nhiệm vụ cụ thể của người kiểm soát nội bộ

Theo khoản 4 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT, cá nhân hoặc bộ phận được giao thực hiện nhiệm vụ kiểm soát nội bộ có các trách nhiệm sau:

• Thu thập, tổng hợp và phân tích thông tin: Cung cấp các dữ liệu trung thực, khách quan phục vụ trực tiếp cho hoạt động giám sát của Hội đồng trường.
• Phát hiện và kiến nghị xử lý rủi ro: Kịp thời chỉ ra các sai sót, lỗ hổng quản lý hoặc hành vi vi phạm quy chế, pháp luật trong phạm vi được giao giám sát.
• Đề xuất giải pháp hoàn thiện: Đưa ra các khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, tối ưu hóa quy trình quản lý tài chính, tài sản và chủ động phòng ngừa các vi phạm tương tự trong tương lai.
• Thực hiện các nhiệm vụ khác: Theo sự phân công cụ thể của Hội đồng trường, đảm bảo phù hợp với quy định của pháp luật.

Giới hạn quyền hạn để tránh chồng chéo bộ máy

Để tránh tình trạng lạm quyền hoặc can thiệp sâu vào hoạt động điều hành hàng ngày của Ban Giám hiệu, khoản 5 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT quy định rõ:

Hoạt động kiểm soát nội bộ chỉ nhằm hỗ trợ Hội đồng trường thực hiện chức năng giám sát, không thay thế chức năng quản lý, điều hành của Hiệu trưởng và không thực hiện kiểm tra hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ giáo dục.

Quy định này phân định rất rõ ràng: Người làm kiểm soát nội bộ không được can thiệp vào việc Hiệu trưởng phân công giáo viên, xếp thời khóa biểu hay đánh giá chuyên môn dạy học. Họ chỉ tập trung vào khía cạnh tuân thủ quy chế, quản lý tài chính và tài sản.

Tiêu chuẩn và nguyên tắc phòng ngừa xung đột lợi ích

Nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối, khoản 6 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT đặt ra các rào cản pháp lý nghiêm ngặt:

• Người được giao thực hiện nhiệm vụ kiểm soát nội bộ không được đồng thời giữ chức danh Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng hoặc Kế toán trưởng của nhà trường.
• Nếu người thực hiện nhiệm vụ là thành viên Hội đồng trường thì không được tham gia giám sát các nội dung liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của chính mình.
• Họ được quyền tiếp cận đầy đủ thông tin, hồ sơ, tài liệu liên quan đến nội dung giám sát và phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật và Hội đồng trường về tính trung thực, khách quan của kết quả kiểm soát.

Toàn bộ kết quả kiểm soát nội bộ phải được lập thành báo cáo chính thức gửi lên Hội đồng trường để xem xét, quyết định các biện pháp xử lý, khắc phục kịp thời (khoản 7 Điều 7 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT).

4. Trường phổ thông tư thục quản lý tài chính, tài sản như thế nào từ năm 2026?

Song song với cơ chế kiểm soát nội bộ, công tác quản lý tài chính, tài sản tại các trường phổ thông tư thục cũng được siết chặt và chuẩn hóa theo quy định tại Điều 15 Quy chế ban hành kèm Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT. Cụ thể như sau:

Chế độ tài chính và nguồn thu hợp pháp

Trường phổ thông tư thục vận hành theo cơ chế tự chủ về tài chính, tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động. Nhà trường phải chấp hành nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật về kế toán, kiểm toán, thuế, định giá tài sản và đặc biệt là công khai tài chính định kỳ.

Nguồn tài chính của nhà trường được hình thành từ các nguồn hợp pháp:

• Vốn góp ban đầu và vốn góp bổ sung của các tổ chức, cá nhân thành lập trường; các nguồn vốn huy động hợp pháp khác.
• Nguồn thu từ học phí và các khoản thu dịch vụ giáo dục hỗ trợ hoạt động học tập theo quy định.
• Các khoản tài trợ, viện trợ, hiến tặng hợp pháp từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
• Nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước (nếu có) khi nhà trường thực hiện các nhiệm vụ do Nhà nước giao, đặt hàng hoặc đấu thầu.

Quy định về nội dung chi và quản lý học phí

Mọi khoản chi của trường phổ thông tư thục phải được quy định rõ ràng trong Quy chế chi tiêu nội bộ của nhà trường và tuân thủ pháp luật, bao gồm: chi cho hoạt động giảng dạy, học tập; chi trả lương, bảo hiểm và các chế độ phúc lợi cho giáo viên, nhân viên; chi quản lý hành chính; chi đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất; thực hiện nghĩa vụ thuế với Nhà nước.

Về học phí và các khoản thu dịch vụ giáo dục, Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT đưa ra yêu cầu rất nhân văn và minh bạch:

• Mức thu học phí và lộ trình điều chỉnh (nếu có) phải được công khai rõ ràng trước khi tuyển sinh hoặc trước khi bắt đầu năm học mới.
• Mọi sự điều chỉnh học phí trong năm học phải dựa trên hợp đồng dịch vụ giáo dục và sự thỏa thuận hợp pháp, đồng thuận từ phía cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp của học sinh.
• Khuyến khích các trường công bố công khai khung học phí dự kiến cho toàn bộ cấp học ngay tại thời điểm tuyển sinh đầu cấp để phụ huynh chủ động phương án tài chính.

Nguyên tắc phân phối chênh lệch thu - chi và trách nhiệm giải thể

Khoản chênh lệch giữa thu và chi sau khi thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ tài chính, thuế đối với Nhà nước sẽ được trích lập các quỹ phát triển, sử dụng cho các hoạt động giáo dục tiếp theo và thực hiện quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư (trừ trường hợp trường hoạt động theo mô hình không vì lợi nhuận).

Trong trường hợp không mong muốn là trường phải chấm dứt hoạt động (giải thể), nhà trường có trách nhiệm xây dựng phương án xử lý tài chính, tài sản chi tiết, ưu tiên đảm bảo quyền lợi về học tập của học sinh, quyền lợi về lương, bảo hiểm của giáo viên và người lao động theo đúng quy định của pháp luật.

5. Lời khuyên thiết thực cho các trường phổ thông tư thục trước quy định mới

Quy định về cơ chế kiểm soát nội bộ tại Thông tư 48/2026/TT-BGDĐT không nên được nhìn nhận như một rào cản hay gánh nặng thủ tục hành chính. Ngược lại, đây chính là "chìa khóa" giúp các trường phổ thông tư thục nâng tầm chuyên nghiệp, xây dựng lòng tin vững chắc đối với phụ huynh, học sinh và các nhà đầu tư.

Để chuẩn bị tốt nhất cho việc vận hành cơ chế này, các trường cần chủ động thực hiện các bước sau:

1. Rà soát lại cơ cấu tổ chức hiện tại: Đối chiếu với Điều lệ trường phổ thông mới nhất để đảm bảo bộ máy vận hành đúng chuẩn.
2. Xây dựng Quy chế kiểm soát nội bộ riêng biệt: Quy chế này cần quy định rõ quy trình giám sát tài chính, tài sản, quy trình báo cáo và cơ chế phối hợp giữa người kiểm soát với Hiệu trưởng và Hội đồng trường.
3. Lựa chọn nhân sự phù hợp: Cử các nhân sự có chuyên môn về tài chính, kế toán hoặc pháp lý tham gia các khóa đào tạo về kiểm soát nội bộ trường học để đảm bảo năng lực thực thi nhiệm vụ một cách độc lập, khách quan.

Việc chủ động thiết lập và vận hành hiệu quả cơ chế kiểm soát nội bộ không chỉ giúp các trường phổ thông tư thục tuân thủ đúng pháp luật từ ngày 08/8/2026 mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong kỷ nguyên mới.