Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chính sách hình sự tại Việt Nam không ngừng được điều chỉnh theo hướng nhân đạo, đề cao quyền con người nhưng vẫn đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Trình bày Tờ trình của Chính phủ trước cơ quan thẩm quyền, đại diện lãnh đạo Bộ Công an đã nêu rõ định hướng cải cách toàn diện hệ thống pháp luật hình sự. So với Bộ luật Hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung qua các năm 2017, 2024 và 2025), dự thảo luật lần này dự kiến bãi bỏ 8 điều, bổ sung 14 điều mới, sửa đổi 301 điều và giữ nguyên 100 điều mang tính nguyên tắc nền tảng.

Tâm điểm thu hút sự chú ý đặc biệt từ giới lập pháp, chuyên gia pháp lý và toàn xã hội chính là đề xuất thu hẹp tối đa phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, chỉ duy trì đối với 4 tội danh đặc biệt nguy hiểm.

Chỉ duy trì án tử hình ở 4 tội danh đặc biệt nguy hiểm

Theo nội dung Tờ trình, dự thảo đề xuất chỉ giữ lại mức hình phạt cao nhất là tử hình đối với 4 nhóm tội danh sau:

• Tội phản bội Tổ quốc: Xâm phạm trực tiếp và nghiêm trọng nhất đến độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia.
• Tội giết người: Hành vi tước đoạt tính mạng con người có tính chất dã man, có tổ chức hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho xã hội.
• Tội khủng bố: Hành vi phá hoại an ninh trật tự, gây hoang mang dư luận xã hội hoặc đe dọa sinh mạng cộng đồng.
• Tội sản xuất trái phép chất ma túy: Nguồn cơn tạo ra hiểm họa ma túy diện rộng, đầu độc thế hệ trẻ và gián tiếp phá hoại an ninh trật tự xã hội.

Lãnh đạo Bộ Công an nhấn mạnh rằng việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình nhằm thể chế hóa đường lối, chủ trương lớn của Đảng về cải cách tư pháp. Động thái này không chỉ phù hợp với xu hướng lập pháp tiến bộ trên thế giới mà còn tạo điều kiện thuận lợi nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác quốc tế về tư pháp hình sự, đàm phán dẫn độ tội phạm và tương trợ tư pháp song phương.

Đề xuất bãi bỏ hình phạt tử hình ở 5 tội danh nghiêm trọng

Song song với việc định danh 4 tội danh giữ lại án tử hình, dự thảo đề xuất loại bỏ khung hình phạt tử hình đối với 05 tội danh sau trong Bộ luật Hình sự 2015:

1. Tội bạo loạn: Quy định tại Điều 112.
2. Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi: Quy định tại Điều 142.
3. Tội mua bán trái phép chất ma túy: Quy định tại Điều 251.
4. Tội chống loài người: Quy định tại Điều 422.
5. Tội phạm chiến tranh: Quy định tại Điều 423.

Ngoài ra, dự thảo cũng tinh giản kỹ thuật lập pháp khi bỏ một tội danh có hình phạt tử hình bằng cách tích hợp tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (theo Điều 113) vào tội khủng bố quy định tại Điều 299 của bộ luật.

Nhiều ý kiến đề nghị thận trọng trước tính chất nguy hiểm của tội phạm

Mặc dù việc thu hẹp án tử hình mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nhiều đại biểu và chuyên gia lập pháp vẫn bày tỏ sự băn khoăn, đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc hết sức thận trọng.

Các ý kiến phản biện tập trung vào việc không nên nóng vội bãi bỏ hình phạt tử hình đối với các hành vi tội phạm xâm phạm quyền trẻ em và tàn phá xã hội nghiêm trọng, điển hình như:

• Mua bán trái phép chất ma túy: Thực tế cho thấy hành vi buôn bán, phân phối ma túy với số lượng lớn là khâu then chốt thúc đẩy tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia hoạt động mạnh. Nếu bỏ án tử hình ở khâu này, mức độ răn đe có nguy cơ bị suy giảm.
• Hiếp dâm người dưới 16 tuổi: Đây là hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến thể chất, danh dự và tương lai của trẻ em, gây bức xúc tột độ trong dư luận. Việc giữ lại khung hình phạt cao nhất thể hiện sự bảo vệ tuyệt đối của nhà nước đối với đối tượng dễ bị tổn thương.
• Tội chống loài người và tội phạm chiến tranh: Những tội danh này mang tính chất hủy diệt diện rộng, xâm phạm nghiêm trọng đến các công ước quốc tế và quy phạm pháp lý toàn cầu.

Theo khuyến nghị từ các cơ quan bảo vệ pháp luật, chính sách sửa đổi hình phạt cần bảo đảm tính răn đe, phòng ngừa chung và không tạo kẽ hở cho tội phạm nguy hiểm gia tăng. Quá trình hoàn thiện dự luật đòi hỏi phải đánh giá thấu đáo mức độ nguy hiểm của từng hành vi, hài hòa giữa yêu cầu hội nhập quốc tế và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm tại Việt Nam.