Trong lĩnh vực nông nghiệp, việc bảo hộ giống cây trồng đóng vai trò then chốt để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, vì lợi ích công cộng hoặc để chống lại các hành vi hạn chế cạnh tranh, pháp luật Việt Nam đã thiết lập cơ chế bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng giống cây trồng. Đây là một biện pháp can thiệp hành chính đặc biệt, cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng giống cây trồng đã được bảo hộ mà không cần sự đồng ý của chủ bằng bảo hộ trong những điều kiện nhất định.

Các trường hợp bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng giống cây trồng

Theo quy định tại Điều 195 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất 11/VBHN-VPQH năm 2022) và hướng dẫn chi tiết tại Điều 21 Nghị định 79/2023/NĐ-CP, quyền sử dụng giống cây trồng được chuyển giao theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong các trường hợp sau:

• Mục đích công cộng và an ninh: Sử dụng giống cây trồng nhằm phục vụ nhu cầu quốc phòng, an ninh, an ninh lương thực, dinh dưỡng cho Nhân dân hoặc đáp ứng các nhu cầu cấp thiết của xã hội như thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh.
• Thất bại trong thương lượng: Người có nhu cầu và năng lực sử dụng không đạt được thỏa thuận với người nắm độc quyền mặc dù đã cố gắng thương lượng trong 12 tháng với mức giá và điều kiện thương mại thỏa đáng.
• Hành vi hạn chế cạnh tranh: Người nắm độc quyền thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm theo pháp luật về cạnh tranh.

"Việc sử dụng giống cây trồng nhằm mục đích công cộng, phi thương mại, phục vụ nhu cầu quốc phòng, an ninh, an ninh lương thực và dinh dưỡng cho nhân dân hoặc đáp ứng các nhu cầu cấp thiết của xã hội gồm: khắc phục các trường hợp khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, ô nhiễm môi trường trên diện rộng."

Điều kiện thực hiện việc chuyển giao bắt buộc

Việc chuyển giao không phải là vô điều kiện. Để đảm bảo quyền lợi của chủ bằng bảo hộ, khoản 3 Điều 195 Luật Sở hữu trí tuệ quy định các điều kiện khắt khe:

• Quyền sử dụng được chuyển giao là quyền không độc quyền.
• Giới hạn trong phạm vi và thời hạn đủ để đáp ứng mục đích chuyển giao, chủ yếu cung cấp cho thị trường trong nước.
• Người nhận chuyển giao không được chuyển nhượng quyền đó cho người khác (trừ khi chuyển nhượng cùng cơ sở kinh doanh).
• Đền bù thỏa đáng: Người nhận chuyển giao phải đền bù cho chủ bằng bảo hộ tùy thuộc vào giá trị kinh tế của quyền sử dụng đó.

Thủ tục yêu cầu chuyển giao bắt buộc tại Bộ Nông nghiệp

Theo Điều 23 Nghị định 79/2023/NĐ-CP, tổ chức, cá nhân nộp hồ sơ đến Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Thành phần hồ sơ bao gồm:

1. Đơn yêu cầu bắt buộc chuyển giao (Mẫu số 19).
2. Báo cáo năng lực tài chính (Mẫu số 20).
3. Tài liệu chứng minh căn cứ xác đáng cho yêu cầu chuyển giao.
4. Văn bản ủy quyền (nếu nộp qua đại diện).

Quy trình giải quyết:

• Đối với mục đích công cộng: Trong 15 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ, Bộ Nông nghiệp thẩm định và ra quyết định.
• Đối với trường hợp không đạt được thỏa thuận: Trong 12 ngày, Bộ thông báo cho người nắm độc quyền. Người này có 30 ngày để trả lời. Nếu phản đối, Bộ sẽ xem xét trong 12 ngày tiếp theo để ra quyết định cuối cùng.

Quyền lợi của chủ bằng bảo hộ

Dù bị bắt buộc chuyển giao, chủ bằng bảo hộ vẫn được pháp luật bảo vệ thông qua các quyền quy định tại Điều 197 Luật Sở hữu trí tuệ. Họ có quyền nhận đền bù tương ứng với giá trị kinh tế và yêu cầu sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định chuyển giao khi các căn cứ bắt buộc không còn tồn tại.

Việc nắm vững các quy định về chuyển giao bắt buộc không chỉ giúp các doanh nghiệp nông nghiệp bảo vệ quyền lợi của mình mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các giống cây trồng mới vì lợi ích chung của cộng đồng và sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Việt Nam.