Trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự tại Việt Nam, tình tiết "có tính chất côn đồ" thường xuyên xuất hiện và đóng vai trò quyết định đến việc định khung hình phạt hoặc tăng nặng trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ ranh giới giữa một mâu thuẫn bộc phát thông thường và một hành vi mang tính chất côn đồ theo quy định của pháp luật.

Thế nào là phạm tội có tính chất côn đồ?

Mặc dù cụm từ "côn đồ" xuất hiện phổ biến trong các văn bản pháp luật, nhưng để hiểu một cách chuẩn xác nhất, chúng ta cần đối chiếu với các hướng dẫn nghiệp vụ của ngành Tòa án. Theo tinh thần của Công văn số 38/NCPL ngày 06/01/1976 của Tòa án nhân dân tối cao và các kết luận tại Hội nghị tổng kết công tác ngành Tòa án qua các thời kỳ, khái niệm này được định nghĩa dựa trên thái độ và hành vi của người phạm tội.

Cụ thể, tính chất côn đồ được hiểu là hành động của những đối tượng coi thường pháp luật, luôn có xu hướng phá rối trật tự trị an. Những người này sẵn sàng dùng vũ lực hoặc thích dùng vũ lực để uy hiếp người khác phải khuất phục mình. Đặc điểm nhận dạng rõ nét nhất là việc thực hiện hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác một cách vô cớ hoặc chỉ vì một duyên cớ nhỏ nhặt.

"Hành động của chúng thường là xâm phạm sức khỏe, tính mạng, danh dự người khác, gây gổ hành hung người khác một cách rất vô cớ hoặc vì một duyên cớ nhỏ nhặt, ví dụ như đi xe đạp, xe máy va quyệt vào người khác, có khi chính mình có lỗi nhưng đã kiếm cớ để đánh hoặc giết người ta, mặc dù có thể người kia cũng có lỗi nhỏ. Đó là hành vi có tính chất côn đồ."

Ngoài ra, các hành vi như đâm thuê chém mướn, hành hung chuyên nghiệp cũng được coi là biểu hiện điển hình của tính chất côn đồ trong đời sống xã hội.

Căn cứ pháp lý và mức hình phạt theo Bộ luật Hình sự 2015

Tính đến thời điểm năm 2021, pháp luật hiện hành quy định tình tiết "có tính chất côn đồ" ở hai khía cạnh: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự và Tình tiết định khung hình phạt.

1. Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015, phạm tội có tính chất côn đồ là một trong những căn cứ để Tòa án xem xét tăng mức hình phạt trong khung hình phạt đã quy định.

2. Tình tiết định khung trong tội cố ý gây thương tích

Đặc biệt, đối với tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, tính chất côn đồ là yếu tố khiến người phạm tội bị truy cứu trách nhiệm hình sự ngay cả khi tỷ lệ thương tật dưới 11%. Cụ thể, điểm i khoản 1 Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015 nêu rõ:

"1. Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 30% hoặc dưới 11% nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:... i) Có tính chất côn đồ;"

Nhận diện ranh giới giữa mâu thuẫn và tính chất côn đồ

Để xác định một hành vi có tính chất côn đồ hay không, các cơ quan tiến hành tố tụng thường xem xét kỹ lưỡng nguyên nhân dẫn đến vụ việc. Nếu người bị hại hoàn toàn không có lỗi, hoặc chỉ có lỗi rất nhỏ (như vô tình va chạm giao thông, nhìn nhầm, hoặc có lời nói không vừa ý nhẹ nhàng) mà người phạm tội đã sử dụng hung khí nguy hiểm hoặc tấn công quyết liệt, thì đó chính là biểu hiện của sự coi thường tính mạng, sức khỏe người khác và coi thường trật tự xã hội.

Việc tố giác các hành vi này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân mà còn góp phần loại bỏ những mầm mống gây mất an ninh trật tự ra khỏi đời sống cộng đồng. Nếu bạn hoặc người thân gặp phải tình huống bị hành hung vô cớ bởi những nhóm đối tượng hung hãn, hãy nhanh chóng thu thập chứng cứ (hình ảnh, video, người làm chứng) và trình báo cơ quan Công an nơi gần nhất để được can thiệp kịp thời.

Pháp luật luôn nghiêm trị những kẻ cậy mạnh hiếp yếu, dùng vũ lực thay cho lý lẽ, nhằm đảm bảo một xã hội thượng tôn pháp luật và an toàn cho mọi công dân.