Doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm xã hội bị phạt thế nào? Hậu quả pháp lý và trách nhiệm hình sự mới nhất
Bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc không chỉ là nghĩa vụ pháp lý tối thượng của người sử dụng lao động mà còn là trụ cột an sinh quan trọng bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người lao động. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp vì áp lực chi phí hoặc cố tình trục lợi đã có các hành vi gian dối, không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH cho công nhân, nhân viên. Việc trốn đóng BHXH không chỉ xâm phạm trực tiếp đến quyền lợi được hưởng chế độ thai sản, ốm đau, tai nạn lao động hay hưu trí của người lao động mà còn đối mặt với những hình phạt vô cùng nghiêm khắc từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Vậy pháp luật hiện hành quy định hành vi trốn đóng BHXH bắt buộc bị xử lý ra sao? Khung tiền phạt vi phạm hành chính cụ thể như thế nào và khi nào doanh nghiệp hay cá nhân người quản lý sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự? Hãy cùng làm rõ qua bài viết phân tích chuyên sâu dưới đây.
1. Các dấu hiệu nhận biết hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc
Căn cứ theo quy định tại Điều 44 Nghị định 283/2026/NĐ-CP, pháp luật phân định rõ ràng hai nhóm hành vi cấu thành vi phạm trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người sử dụng lao động:
- Nhóm 1 - Không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số lao động: Doanh nghiệp không lập hồ sơ đăng ký hoặc chỉ lập hồ sơ tham gia BHXH bắt buộc cho một nhóm người lao động trong khi vẫn còn những lao động khác thuộc diện phải đóng BHXH theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội 2024, kéo dài quá 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn đăng ký quy định.
- Nhóm 2 - Kê khai gian dối mức lương hoặc cố tình không nộp tiền:
- Doanh nghiệp cố tình đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp hơn mức tiền lương thực tế phải đóng quy định tại khoản 1 Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội 2024;
- Doanh nghiệp không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền BHXH bắt buộc đã đăng ký sau 60 ngày tính từ ngày đóng chậm nhất theo quy định, dù đã nhận được văn bản đôn đốc từ cơ quan quản lý BHXH nhưng hành vi này chưa đến mức bị xử lý hình sự.
Cần lưu ý rằng, pháp luật có sự phân biệt rõ ràng giữa hành vi "chậm đóng" do khó khăn tài chính tạm thời và hành vi "trốn đóng". Hành vi không đóng hoặc đóng thiếu chỉ bị coi là trốn đóng khi thỏa mãn đồng thời các yếu tố: Quá hạn 60 ngày, đã được cơ quan thẩm quyền đôn đốc và hành vi chưa chạm ngưỡng cấu thành tội phạm hình sự.
2. Mức phạt tiền vi phạm hành chính đối với hành vi trốn đóng BHXH
Trường hợp doanh nghiệp vi phạm ở nhóm hành vi không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số lượng người lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, mức phạt tiền được tính lũy tiến dựa trên quy mô số người lao động bị xâm phạm quyền lợi.
Cụ thể, theo khoản 1 Điều 44 Nghị định 283/2026/NĐ-CP, khung phạt tiền đối với cá nhân người sử dụng lao động được áp dụng như sau:
Số lượng người lao động bị vi phạm |
Mức phạt tiền đối với cá nhân |
Mức phạt tiền đối với tổ chức/doanh nghiệp (x2 lần) |
Dưới 10 người lao động |
Từ 06 - 12 triệu đồng |
Từ 12 - 24 triệu đồng |
Từ 10 đến dưới 50 người lao động |
Từ 12 - 20 triệu đồng |
Từ 24 - 40 triệu đồng |
Từ 50 đến dưới 100 người lao động |
Từ 20 - 30 triệu đồng |
Từ 40 - 60 triệu đồng |
Từ 100 đến dưới 300 người lao động |
Từ 30 - 40 triệu đồng |
Từ 60 - 80 triệu đồng |
Từ 300 đến dưới 500 người lao động |
Từ 40 - 50 triệu đồng |
Từ 80 - 100 triệu đồng |
Từ 500 đến dưới 700 người lao động |
Từ 50 - 60 triệu đồng |
Từ 100 - 120 triệu đồng |
Từ 700 đến dưới 1.000 người lao động |
Từ 60 - 70 triệu đồng |
Từ 120 - 140 triệu đồng |
Từ 1.000 người lao động trở lên |
Từ 70 - 75 triệu đồng |
Từ 140 - 150 triệu đồng |
Lưu ý quan trọng về mức phạt tổ chức: Căn cứ Điều 7 Nghị định 283/2026/NĐ-CP, mức phạt quy định tại bảng trên áp dụng cho cá nhân. Đối với tổ chức, doanh nghiệp vi phạm, mức phạt tiền sẽ nhân đôi (02 lần), dẫn đến mức phạt tối đa đối với doanh nghiệp vi phạm trốn đóng cho từ 1.000 lao động trở lên có thể lên tới 150 triệu đồng.
3. Phạt phần trăm trên tổng số tiền trốn đóng và các biện pháp khắc phục hậu quả
Đối với hành vi cố tình đóng BHXH theo mức lương thấp hơn thực tế hoặc đã đăng ký nhưng không chịu nộp tiền sau khi bị đôn đốc, pháp luật quy định hình thức phạt dựa trên tỷ lệ phần trăm tiền vi phạm.
Cụ thể, khoản 2 Điều 44 Nghị định 283/2026/NĐ-CP ấn định mức phạt tiền từ 18% đến 20% trên tổng số tiền trốn đóng BHXH bắt buộc tại thời điểm lập biên bản, nhưng tối đa không vượt quá 75 triệu đồng đối với cá nhân (tương ứng tối đa 150 triệu đồng đối với doanh nghiệp).
Các biện pháp khắc phục hậu quả bắt buộc đối với doanh nghiệp:
- Buộc phải lập hồ sơ đăng ký tham gia BHXH đầy đủ cho toàn bộ số người lao động bị bỏ sót.
- Buộc truy đóng toàn bộ số tiền BHXH bắt buộc đã trốn đóng.
- Buộc nộp thêm số tiền tiền lãi chậm đóng/trốn đóng tính theo tỷ lệ 0,03%/ngày trên tổng số tiền trốn đóng và tổng số ngày trốn đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội.
Ví dụ thực tế: Công ty A có 30 công nhân làm việc liên tục từ đầu năm nhưng không đăng ký BHXH. Tổng số tiền BHXH bắt buộc công ty trốn đóng trong 8 tháng là 200 triệu đồng. Khi thanh tra phát hiện, ngoài việc bị phạt tiền từ 24 - 40 triệu đồng đối với hành vi không đăng ký lao động, Công ty A còn bị buộc truy nộp đủ 200 triệu đồng tiền gốc, cộng thêm tiền phạt tính bằng 0,03%/ngày trên tổng số tiền 200 triệu đồng cho khoảng thời gian trốn đóng.
4. Trốn đóng bảo hiểm xã hội khi nào bị xử lý hình sự?
Nếu hành vi trốn đóng BHXH mang tính chất nghiêm trọng, cố tình gian dối kéo dài với số tiền lớn hoặc ảnh hưởng đến nhiều người lao động, người đại diện doanh nghiệp hoặc cá nhân có trách nhiệm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động" quy định tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015.
Khung hình phạt |
Hành vi cấu thành vi phạm đối với cá nhân |
Mức hình phạt áp dụng |
Khung 1 |
Gian dối hoặc dùng thủ đoạn khác không đóng hoặc đóng thiếu từ 06 tháng trở lên thuộc một trong các trường hợp: |
- Phạt tiền từ 50 - 200 triệu đồng; |
Khung 2 |
- Phạm tội từ 02 lần trở lên; |
- Phạt tiền từ 200 - 500 triệu đồng; |
Khung 3 |
- Trốn đóng bảo hiểm từ 01 tỷ đồng trở lên; |
- Phạt tiền từ 500 triệu đến 01 tỷ đồng; |
Hình phạt bổ sung đối với cá nhân phạm tội: Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 20 - 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại (doanh nghiệp): Pháp nhân thương mại phạm tội theo Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015 sẽ bị xử phạt tiền từ 200 triệu đồng đến 3 tỷ đồng tùy thuộc vào mức độ vi phạm. Trường hợp phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hoặc không có khả năng khắc phục còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
5. Khuyến nghị cho người lao động khi bị doanh nghiệp trốn đóng BHXH
Khi phát hiện doanh nghiệp không thực hiện đúng nghĩa vụ đóng BHXH, người lao động có thể thực hiện các bước sau để tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình:
- Tra cứu lịch sử đóng BHXH: Chủ động kiểm tra quá trình tham gia BHXH thông qua ứng dụng VssID hoặc cổng thông tin điện tử của Bảo hiểm xã hội Việt Nam.
- Kiến nghị trực tiếp với Công đoàn hoặc Ban Giám đốc: Yêu cầu người sử dụng lao động giải thích và khắc phục việc trốn đóng, chậm đóng.
- Khiếu nại đến Cơ quan Thanh tra Lao động: Gửi đơn khiếu nại tới Chánh Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội hoặc Bảo hiểm xã hội cấp tỉnh/thành phố để đề nghị tiến hành thanh tra, xử lý vi phạm.
- Khởi kiện ra Tòa án: Yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết tranh chấp lao động cá nhân hoặc tập thể về quyền lợi bảo hiểm xã hội.
Tóm lại, hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội không chỉ mang lại rủi ro tài chính lớn cho doanh nghiệp thông qua các chế tài xử phạt hành chính và tiền lãi chậm đóng lũy tiến, mà còn đẩy người quản lý doanh nghiệp vào nguy cơ xử lý hình sự nghiêm trọng. Doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm túc các quy định pháp luật để đảm bảo môi trường lao động hài hòa, bền vững và đúng pháp luật.
hethongphapluat.com giúp bạn không bỏ sót bất kỳ quy định nào.
• Chú thích sửa đổi rõ ràng
• Theo dõi thay đổi qua thời gian
• Dữ liệu đầy đủ
Tìm hiểu chi tiết các hình thức xử phạt vi phạm hành chính, tiền chậm đóng và nguy cơ bị xử lý hình sự đối với doanh nghiệp có hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định pháp luật mới nhất.
