Trong lĩnh vực sáng tạo và xuất bản, việc chuyển ngữ các tác phẩm từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt không chỉ đơn thuần là công việc ngôn ngữ mà còn liên quan chặt chẽ đến các quy định về quyền tác giả. Một câu hỏi thường gặp đối với các dịch giả và đơn vị xuất bản là: Liệu người dịch có quyền đặt tên mới cho tác phẩm dịch của mình hay không? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng các quy định về quyền nhân thân trong pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam.

Quyền đặt tên cho tác phẩm: Đặc quyền của tác giả gốc

Theo quy định tại Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền nhân thân là một trong những thành phần quan trọng nhất của quyền tác giả, bao gồm các quyền không thể chuyển giao (trừ quyền công bố tác phẩm). Cụ thể, quyền nhân thân bao gồm:

1. Đặt tên cho tác phẩm;

2. Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng;

3. Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm;

4. Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Như vậy, về nguyên tắc chung, việc đặt tên cho tác phẩm là quyền nhân thân gắn liền với tác giả - người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Quyền này được bảo hộ vô thời hạn, nhằm tôn trọng ý chí và sự sáng tạo nguyên gốc của người khai sinh ra tác phẩm đó.

Dịch giả cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về quyền nhân thân của tác giả gốc (ảnh minh họa)

Dịch giả có được hưởng quyền đặt tên cho tác phẩm dịch?

Tác phẩm dịch được định nghĩa là một loại tác phẩm phái sinh theo quy định tại khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ. Mặc dù dịch giả là người bỏ công sức sáng tạo để chuyển ngữ, nhưng quyền hạn của dịch giả đối với tác phẩm phái sinh bị giới hạn bởi quyền của tác giả tác phẩm gốc.

Cụ thể, khoản 1 Điều 20 Nghị định 22/2018/NĐ-CP đã làm rõ vấn đề này như sau:

"1. Quyền đặt tên cho tác phẩm quy định tại khoản 1 Điều 19 của Luật sở hữu trí tuệ. Quyền này không áp dụng đối với tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác."

Quy định này khẳng định một nguyên tắc pháp lý quan trọng: Dịch giả không có quyền đặt tên cho tác phẩm dịch. Tên của tác phẩm dịch phải trung thành với tên của tác phẩm gốc. Việc dịch giả tự ý thay đổi tên tác phẩm khi chưa được sự đồng ý của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả gốc là hành vi vi phạm pháp luật.

Tên tác phẩm dịch phải đảm bảo tính thống nhất và trung thành với nguyên tác (ảnh minh họa)

Rủi ro pháp lý và mức xử phạt vi phạm

Việc tự ý đặt tên cho tác phẩm dịch không chỉ là vấn đề đạo đức nghề nghiệp mà còn kéo theo những chế tài hành chính nghiêm khắc. Theo quy định tại Điều 9 Nghị định 131/2013/NĐ-CP, hành vi xâm phạm quyền đặt tên tác phẩm sẽ bị xử lý như sau:

1. Mức phạt tiền: Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng tác phẩm mà nêu không đúng tên tác phẩm trên bản sao tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình...

2. Biện pháp khắc phục hậu quả:

• Buộc cải chính công khai trên phương tiện thông tin đại chúng về thông tin sai lệch.
• Buộc sửa lại đúng tên tác phẩm trên các bản sao tác phẩm hoặc các phương tiện lưu trữ khác có thông tin sai lệch.

Ngoài ra, việc làm tác phẩm phái sinh (dịch thuật) mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả gốc còn có thể bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả theo khoản 7 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ, dẫn đến những tranh chấp dân sự kéo dài và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Lời khuyên cho dịch giả và các đơn vị xuất bản

Để đảm bảo an toàn pháp lý trong quá trình dịch thuật và công bố tác phẩm, các dịch giả cần lưu ý:

• Luôn xin phép và có văn bản thỏa thuận với tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả gốc trước khi tiến hành dịch thuật.
• Nếu muốn thay đổi tên tác phẩm cho phù hợp với văn hóa hoặc thị hiếu người đọc Việt Nam, phải có sự đồng ý bằng văn bản của tác giả gốc về việc thay đổi này.
• Ghi rõ tên tác giả gốc và tên tác phẩm gốc trên bìa hoặc trang lót của tác phẩm dịch để tôn trọng quyền nhân thân của tác giả.

Pháp luật sở hữu trí tuệ bảo hộ sự sáng tạo nhưng cũng đặt ra những ranh giới nghiêm ngặt để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sáng tạo nguyên gốc. Việc hiểu rõ và tuân thủ các quy định này không chỉ giúp dịch giả tránh được các rắc rối pháp lý mà còn góp phần xây dựng một môi trường văn hóa, xuất bản lành mạnh và chuyên nghiệp.