Trong quan hệ hôn nhân, tài sản luôn là vấn đề nhạy cảm và dễ dẫn đến tranh chấp nhất, đặc biệt là khi hai người quyết định "đường ai nấy đi". Việc xác định rõ ràng đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng không chỉ giúp duy trì sự minh bạch trong đời sống gia đình mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi của mỗi bên khi có biến cố xảy ra. Tính đến thời điểm năm 2021, các quy định về tài sản chung vợ chồng vẫn được điều chỉnh chặt chẽ bởi hệ thống pháp luật hiện hành.

1. Nhận diện tài sản chung vợ chồng theo quy định pháp luật

Mặc dù pháp luật không đưa ra một định nghĩa mang tính học thuật duy nhất, nhưng căn cứ vào Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, chúng ta có thể xác định khối tài sản chung bao gồm các nguồn hình thành sau:

• Tài sản do vợ, chồng tạo ra: Đây là những tài sản hình thành từ công sức lao động, trí tuệ của một hoặc cả hai bên trong thời kỳ hôn nhân.
• Thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh: Mọi khoản lợi nhuận, tiền lương, tiền thưởng phát sinh từ công việc của vợ hoặc chồng đều được tính vào khối tài sản chung.
• Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng: Đây là điểm mà nhiều người thường nhầm lẫn. Theo Điều 10 Nghị định 126/2014/NĐ-CP, hoa lợi là sản vật tự nhiên từ tài sản riêng, còn lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản riêng đó trong thời kỳ hôn nhân.
• Quyền sử dụng đất: Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc mua bằng tiền riêng.

Một nguyên tắc quan trọng cần lưu ý: Trong trường hợp không có căn cứ để chứng minh tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên thì tài sản đó được coi là tài sản chung. Đây là cơ chế bảo vệ khối tài sản gia đình, tránh việc một bên tẩu tán tài sản chung thành tài sản riêng.

2. Các khoản thu nhập hợp pháp khác được tính là tài sản chung

Ngoài các nguồn thu nhập chính, Điều 9 Nghị định 126/2014/NĐ-CP còn liệt kê chi tiết các khoản thu nhập hợp pháp khác cũng thuộc về khối tài sản chung:

• Tiền thưởng, tiền trúng thưởng xổ số, tiền trợ cấp (trừ trợ cấp ưu đãi người có công).
• Tài sản được xác lập quyền sở hữu đối với vật vô chủ, vật bị chôn giấu, bị chìm đắm, vật bị đánh rơi, bỏ quên theo quy định của Bộ luật dân sự 2015.
• Các khoản thu nhập khác mà pháp luật không cấm.

3. Bản chất của sở hữu chung hợp nhất giữa vợ và chồng

Pháp luật dân sự Việt Nam quy định rất rõ về tính chất của khối tài sản này. Tại Điều 213 Bộ luật dân sự 2015 nêu rõ:

"Sở hữu chung của vợ chồng là sở hữu chung hợp nhất có thể phân chia. Vợ chồng cùng nhau tạo lập, phát triển khối tài sản chung; có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung."

Điều này đồng nghĩa với việc mọi quyết định lớn liên quan đến tài sản chung (như bán nhà, chuyển nhượng đất đai, rút tiền tiết kiệm lớn...) đều phải có sự đồng thuận của cả hai bên. Sự bình đẳng này là nền tảng để bảo vệ quyền lợi kinh tế của người phụ nữ, đặc biệt là những người làm công việc nội trợ.

4. Nguyên tắc phân chia tài sản chung khi ly hôn: Không chỉ là chia đôi

Khi ra Tòa, việc chia tài sản thường là giai đoạn căng thẳng nhất. Theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc phân chia được thực hiện theo các bước ưu tiên sau:

Bước 1: Ưu tiên thỏa thuận

Pháp luật luôn khuyến khích vợ chồng tự thỏa thuận về việc chia tài sản. Nếu thỏa thuận này không vi phạm đạo đức, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với bên thứ ba và đảm bảo quyền lợi của con cái, Tòa án sẽ công nhận sự thỏa thuận đó.

Bước 2: Tòa án phân chia theo nguyên tắc có điều kiện

Nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ chia đôi khối tài sản chung nhưng có tính đến các yếu tố định lượng sau để điều chỉnh tỷ lệ:

• Hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng: Bên nào gặp khó khăn hơn về sức khỏe, khả năng lao động hoặc trực tiếp nuôi con có thể được xem xét chia phần nhiều hơn để ổn định cuộc sống.
• Công sức đóng góp: Tòa án xem xét ai là người đóng góp nhiều hơn vào việc tạo lập và duy trì khối tài sản. Lưu ý quan trọng: Người vợ hoặc chồng ở nhà nội trợ, chăm sóc con cái vẫn được tính là lao động có thu nhập tương đương với người đi làm.
• Bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh: Chia tài sản sao cho các bên vẫn có điều kiện tiếp tục hoạt động nghề nghiệp để tạo thu nhập. Ví dụ: Nếu người chồng đang quản lý xưởng sản xuất, Tòa có thể giao xưởng cho chồng và yêu cầu chồng thanh toán phần giá trị tương ứng bằng tiền cho người vợ.
• Lỗi của mỗi bên: Các hành vi vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng (như ngoại tình, bạo lực gia đình, phá tán tài sản...) là căn cứ để Tòa án giảm tỷ lệ tài sản được chia của bên có lỗi.

Lời khuyên pháp lý: Để bảo vệ quyền lợi của mình, ngay từ khi còn trong thời kỳ hôn nhân, các bên nên lưu giữ các hóa đơn, chứng từ liên quan đến việc mua sắm tài sản lớn hoặc các văn bản thỏa thuận về tài sản riêng. Trong bối cảnh năm 2021, khi các giao dịch dân sự ngày càng phức tạp, việc hiểu rõ luật là cách tốt nhất để tránh những tranh chấp kéo dài và tổn thương không đáng có sau ly hôn.