Giảm trừ gia cảnh là một trong những chính sách nhân văn của pháp luật thuế Việt Nam, giúp người nộp thuế giảm bớt gánh nặng tài chính khi phải nuôi dưỡng những người thân không có khả năng lao động. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện quyết toán thuế thu nhập cá nhân, không ít trường hợp người nộp thuế vô tình hoặc cố ý kê khai sai thông tin người phụ thuộc. Hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến tính minh bạch của hệ thống quản lý thuế mà còn có thể khiến người nộp thuế đối mặt với những chế tài xử phạt hành chính nghiêm khắc.

Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp lý mới nhất liên quan đến trách nhiệm của người nộp thuế, mức xử phạt khi kê khai sai người phụ thuộc và quy trình khắc phục sai sót theo đúng quy định pháp luật hiện hành.

1. Người nộp thuế chịu trách nhiệm toàn diện về thông tin người phụ thuộc

Theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Thông tư 87/2026/TT-BTC, người nộp thuế phải tự chịu trách nhiệm xác định người phụ thuộc của mình thuộc một trong các trường hợp sau:

• Không có thu nhập;
• Có thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn không vượt quá 03 triệu đồng.

Đồng thời, người nộp thuế phải kê khai đúng, trung thực thu nhập thực tế của người phụ thuộc. Việc cố tình hạ thấp mức thu nhập của người phụ thuộc để đủ điều kiện giảm trừ gia cảnh là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, tại khoản 6 Điều 4 Thông tư 87/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính tiếp tục nhấn mạnh người nộp thuế phải thực hiện đăng ký, thay đổi thông tin người phụ thuộc theo đúng quy định của pháp luật về quản lý thuế và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về:

• Tính chính xác, trung thực của việc đăng ký người phụ thuộc;
• Tính chính xác của việc thay đổi thông tin người phụ thuộc khi có sự biến động về điều kiện giảm trừ;
• Kê khai thu nhập thực tế của người phụ thuộc.

Trong trường hợp cơ quan thuế tiến hành thanh tra, kiểm tra và phát hiện người nộp thuế kê khai không đúng sự thật, người nộp thuế sẽ bị xử lý nghiêm khắc theo quy định của pháp luật về quản lý thuế và các văn bản pháp luật có liên quan.

Như vậy, hành vi kê khai sai người phụ thuộc có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như: kê khai người không đáp ứng điều kiện (ví dụ người phụ thuộc đã quá tuổi lao động nhưng vẫn có thu nhập cao từ kinh doanh), kê khai không đúng thu nhập thực tế, hoặc không chủ động điều chỉnh thông tin khi người phụ thuộc đã thay đổi điều kiện giảm trừ (ví dụ con đã tốt nghiệp đại học và đi làm có thu nhập ổn định).

2. Kê khai sai người phụ thuộc giảm trừ gia cảnh sẽ bị xử lý thế nào?

Khi phát hiện thông tin người phụ thuộc đã kê khai trước đó không chính xác, người nộp thuế cần chủ động thực hiện ngay các bước khắc phục sau đây để giảm thiểu tối đa thiệt hại và rủi ro pháp lý:

Thứ nhất, đăng ký thay đổi thông tin người phụ thuộc

Người nộp thuế phải tiến hành điều chỉnh thông tin đăng ký người phụ thuộc theo đúng quy định của pháp luật về quản lý thuế. Việc thay đổi này cần được thực hiện ngay khi người đã đăng ký không còn đáp ứng đủ điều kiện làm người phụ thuộc hoặc khi phát hiện thông tin đăng ký trước đó có sai sót về mặt kỹ thuật hoặc nội dung.

Thứ hai, khai bổ sung hồ sơ khai thuế

Trường hợp việc sai lệch thông tin người phụ thuộc đã ảnh hưởng trực tiếp đến số thuế phải nộp trong hồ sơ quyết toán thuế thu nhập cá nhân của các kỳ tính thuế trước, người nộp thuế bắt buộc phải khai bổ sung hồ sơ khai thuế.

Theo quy định tại khoản 5 Điều 12 Luật Quản lý thuế 2025, người nộp thuế phát hiện hồ sơ khai thuế đã nộp có sai, sót được khai bổ sung trong thời hạn 05 năm kể từ ngày hết thời hạn nộp hồ sơ của kỳ tính thuế có sai, sót, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện do luật định.

Thứ ba, nộp bổ sung tiền thuế và tiền chậm nộp phát sinh

Nếu việc kê khai sai người phụ thuộc dẫn đến việc giảm số thuế thu nhập cá nhân phải nộp (tức là làm thiếu số thuế phải nộp cho ngân sách nhà nước), người nộp thuế phải tự xác định lại nghĩa vụ thuế của mình, nộp đủ số tiền thuế còn thiếu vào ngân sách, đồng thời phải nộp tiền chậm nộp tính trên số tiền thuế thiếu theo quy định.

3. Kê khai sai người phụ thuộc có bị phạt tiền không?

Không phải mọi trường hợp kê khai sai người phụ thuộc đều bị áp dụng cùng một mức phạt hành chính. Việc xử lý của cơ quan thuế sẽ phụ thuộc vào tính chất, hậu quả của hành vi và đặc biệt là thời điểm người nộp thuế chủ động khắc phục sai sót.

3.1. Trường hợp tự phát hiện và điều chỉnh trước khi cơ quan thuế công bố quyết định thanh tra, kiểm tra

Đây là trường hợp pháp luật khuyến khích sự tự giác của người nộp thuế. Theo quy định tại khoản 3 Điều 9 Nghị định 125/2020/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 7 Điều 1 Nghị định 310/2025/NĐ-CP), người nộp thuế sẽ không bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế đối với hành vi khai sai nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:

• Đã chủ động khai bổ sung hồ sơ khai thuế theo đúng quy định pháp luật;
• Đã tự giác nộp đủ số tiền thuế thiếu và tiền chậm nộp vào ngân sách nhà nước.

Lưu ý quan trọng: Việc khai bổ sung và nộp tiền thuế phải được thực hiện trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra thuế, thanh tra thuế tại trụ sở người nộp thuế hoặc trước khi cơ quan thuế, cơ quan có thẩm quyền khác phát hiện ra sai phạm thông qua các biện pháp nghiệp vụ.

Như vậy, nếu cá nhân chủ động rà soát, phát hiện việc kê khai sai người phụ thuộc và kịp thời điều chỉnh hồ sơ trước khi có sự can thiệp của cơ quan chức năng thì sẽ được miễn phạt hành chính, chỉ phải nộp đủ tiền thuế thiếu và tiền chậm nộp.

3.2. Trường hợp kê khai sai làm thiếu số thuế phải nộp và bị cơ quan thuế phát hiện

Nếu người nộp thuế không chủ động khai bổ sung và bị cơ quan thuế phát hiện hành vi kê khai sai người phụ thuộc dẫn đến thiếu số tiền thuế thu nhập cá nhân phải nộp, người nộp thuế sẽ bị xử phạt hành chính về hành vi khai sai dẫn đến thiếu thuế.

Theo quy định tại Điều 16 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, mức xử phạt đối với hành vi này được quy định cụ thể như sau:

Phạt 20% số tiền thuế khai thiếu hoặc số tiền thuế đã được miễn, giảm, hoàn cao hơn so với quy định của pháp luật về thuế.

Bên cạnh hình thức phạt tiền, người nộp thuế còn bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả bắt buộc bao gồm:

• Buộc nộp đủ số tiền thuế thu nhập cá nhân còn thiếu vào ngân sách nhà nước;
• Buộc nộp tiền chậm nộp tính trên số tiền thuế thiếu theo mức tỷ lệ quy định của pháp luật quản lý thuế cho mỗi ngày chậm nộp.

4. Một người phụ thuộc có được giảm trừ cho nhiều người nộp thuế không?

Đây là một trong những thắc mắc phổ biến nhất của người nộp thuế khi thực hiện đăng ký giảm trừ gia cảnh, đặc biệt là đối với các gia đình có nhiều con cùng đi làm và cùng có nghĩa vụ nuôi dưỡng bố mẹ đẻ hoặc bố mẹ vợ/chồng.

Pháp luật thuế thu nhập cá nhân quy định rất rõ ràng về nguyên tắc này nhằm tránh việc trùng lặp quyền lợi. Cụ thể, tại điểm b khoản 2 Điều 48 Nghị định 253/2026/NĐ-CP quy định:

Mỗi người phụ thuộc chỉ được tính giảm trừ một lần vào một người nộp thuế trong năm tính thuế.

Do đó, trường hợp nhiều người nộp thuế có chung người phụ thuộc phải nuôi dưỡng (ví dụ hai anh em ruột cùng nuôi dưỡng một người mẹ) thì các bên phải tự thỏa thuận để chỉ đăng ký giảm trừ gia cảnh cho người mẹ vào một người nộp thuế duy nhất trong năm tính thuế đó. Trường hợp có sự thay đổi về thỏa thuận giữa các bên thì việc thay đổi này chỉ được áp dụng bắt đầu từ kỳ tính thuế tiếp theo.

Việc cố tình đăng ký trùng một người phụ thuộc cho nhiều người nộp thuế khác nhau trong cùng một năm tính thuế sẽ bị hệ thống dữ liệu của cơ quan thuế phát hiện tự động và người nộp thuế sẽ bị xử lý theo quy định về hành vi khai sai dẫn đến thiếu thuế như đã phân tích ở trên.

Hy vọng những thông tin chi tiết trên đây đã giúp quý độc giả hiểu rõ hơn về các quy định pháp lý liên quan đến việc kê khai người phụ thuộc giảm trừ gia cảnh, từ đó chủ động thực hiện đúng nghĩa vụ thuế và tránh được những rủi ro xử phạt không đáng có.