Trong xã hội hiện đại, khái niệm "hợp đồng hôn nhân" không còn quá xa lạ, đặc biệt là đối với những người trẻ chuẩn bị bước vào đời sống gia đình. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý tại Việt Nam, thuật ngữ này thường bị hiểu nhầm hoặc đánh đồng với các hình thức kết hôn giả tạo. Vậy bản chất của hợp đồng hôn nhân là gì? Pháp luật hiện hành công nhận những thỏa thuận nào giữa vợ và chồng?

1. Bản chất pháp lý của "Hợp đồng hôn nhân" tại Việt Nam

Mặc dù thuật ngữ "hợp đồng hôn nhân" được sử dụng phổ biến trong đời sống, nhưng trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam tính đến năm 2021, không có văn bản nào định nghĩa trực tiếp về cụm từ này. Thay vào đó, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định về một hình thức tương đương là "Thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng".

Theo quy định tại Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Trong khi đó, hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Như vậy, có thể hiểu hợp đồng hôn nhân tại Việt Nam thực chất là một dạng hợp đồng dân sự đặc thù, tập trung chủ yếu vào khía cạnh tài sản, nhằm điều chỉnh các quan hệ kinh tế giữa hai bên trong và sau thời kỳ hôn nhân.

2. Thỏa thuận tài sản trước khi kết hôn: Hình thức hợp pháp duy nhất

Pháp luật Việt Nam hiện nay chỉ công nhận các thỏa thuận mang tính chất "hợp đồng" liên quan đến chế độ tài sản. Cụ thể, Điều 47 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định:

"Trong trường hợp hai bên kết hôn lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận thì thỏa thuận này phải được lập trước khi kết hôn, bằng hình thức văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận được xác lập kể từ ngày đăng ký kết hôn."

Nội dung cơ bản của văn bản thỏa thuận này thường bao gồm:

• Xác định tài sản nào là tài sản chung, tài sản nào là tài sản riêng của mỗi bên.
• Quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung, tài sản riêng và các giao dịch liên quan.
• Nguyên tắc phân chia tài sản khi chấm dứt chế độ hôn nhân (ly hôn hoặc một bên chết).
• Các nội dung khác liên quan đến nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng dựa trên nguồn tài sản đã thỏa thuận.

Lưu ý quan trọng: Mọi thỏa thuận vi phạm đạo đức xã hội, vi phạm quyền tự do kết hôn hoặc nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ tài sản đối với bên thứ ba đều có thể bị tuyên bố vô hiệu.

3. Cảnh báo về hợp đồng hôn nhân nhằm mục đích kết hôn giả tạo

Một sai lầm phổ biến là việc lập hợp đồng hôn nhân để thực hiện các mục đích ngoài xây dựng gia đình. Pháp luật nghiêm cấm hành vi kết hôn giả tạo. Theo khoản 11 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, kết hôn giả tạo là việc lợi dụng kết hôn để xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú, nhập quốc tịch Việt Nam, nước ngoài; hưởng chế độ ưu đãi của Nhà nước hoặc để đạt được mục đích khác mà không nhằm mục đích xây dựng gia đình.

Khi bị phát hiện, Tòa án sẽ căn cứ vào Điều 11 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 để xử lý việc kết hôn trái pháp luật. Hậu quả pháp lý là quan hệ vợ chồng bị chấm dứt, các thỏa thuận trong hợp đồng hôn nhân giả tạo cũng hoàn toàn vô hiệu.

4. Chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi kết hôn giả tạo

Không chỉ bị tuyên hủy quan hệ hôn nhân, các bên tham gia vào "hợp đồng" kết hôn giả tạo còn phải đối mặt với mức phạt tiền không hề nhỏ. Căn cứ theo quy định tại điểm d khoản 2 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP, hành vi lợi dụng việc kết hôn để xuất cảnh, nhập cảnh, nhập quốc tịch hoặc trục lợi khác sẽ bị xử phạt như sau:

"2. Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau đây: ... d) Lợi dụng việc kết hôn để xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú, nhập quốc tịch Việt Nam, quốc tịch nước ngoài; hưởng chế độ ưu đãi của Nhà nước hoặc để đạt được mục đích khác mà không nhằm mục đích xây dựng gia đình;"

5. Có nên lập thỏa thuận tài sản trước khi cưới?

Việc lập thỏa thuận tài sản (hợp đồng hôn nhân hợp pháp) mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các cặp đôi trong bối cảnh kinh tế phức tạp hiện nay:

• Minh bạch tài chính: Giúp cả hai bên hiểu rõ về tình trạng tài sản của nhau, tránh những tranh chấp không đáng có về sau.
• Bảo vệ tài sản riêng: Đặc biệt quan trọng đối với những người có khối tài sản lớn trước khi kết hôn hoặc được thừa kế riêng.
• Giảm thiểu xung đột khi ly hôn: Nếu chẳng may hôn nhân tan vỡ, việc phân chia tài sản đã có lộ trình sẵn, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí tố tụng tại Tòa án.

Tóm lại, hợp đồng hôn nhân tại Việt Nam là hoàn toàn hợp pháp nếu đó là thỏa thuận về chế độ tài sản được lập đúng trình tự, thủ tục và nhằm mục đích xây dựng gia đình bền vững. Ngược lại, mọi biến tướng nhằm trục lợi đều sẽ bị pháp luật xử lý nghiêm minh.