Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan số 11/2026/QH16 đánh dấu bước chuyển mình mang tính chiến lược của ngành hải quan Việt Nam trong bối cảnh bùng nổ chuyển đổi số và thương mại điện tử xuyên biên giới. Việc cập nhật khung khổ pháp lý lần này không chỉ tháo gỡ nhiều rào cản kỹ thuật cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu mà còn thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ, hiện đại hóa thủ tục thông quan.

Dưới đây là phân tích toàn diện 7 điểm mới cốt lõi của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan 2026 đối chiếu với Luật Hải quan 2014 mà cộng đồng doanh nghiệp và các cá nhân kinh doanh cần đặc biệt lưu ý.

1. Siết chặt và chuyên nghiệp hóa kiểm tra, giám sát hàng hóa qua thương mại điện tử

Một trong những điểm đột phá lớn nhất tại Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan 2026 là việc bổ sung Điều 16a vào Luật Hải quan 2014, quy định riêng biệt về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu giao dịch qua nền tảng số.

Theo đó, các quy định cụ thể bao gồm:

• Bắt buộc làm thủ tục hải quan: Mọi hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thông qua sàn thương mại điện tử đều phải thực hiện khai báo, chịu sự kiểm tra và giám sát hải quan theo chuẩn mực điện tử, xóa bỏ tình trạng khoảng trống pháp lý đối với hàng giá trị nhỏ.
• Định danh và xác thực điện tử bắt buộc: Các tổ chức, cá nhân tại Việt Nam khi mua bán hàng hóa xuyên biên giới trên nền tảng thương mại điện tử phải thực hiện định danh điện tử. Đơn vị chủ quản nền tảng có trách nhiệm kết nối trực tiếp hạ tầng công nghệ với hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan.
• Trách nhiệm cung cấp dữ liệu số: Chủ sàn thương mại điện tử, các doanh nghiệp logistics chuyển phát nhanh, doanh nghiệp kho bãi bắt buộc phải chia sẻ dữ liệu đơn hàng, vận đơn và thông tin hàng hóa thời gian thực cho cơ quan hải quan trước khi hàng về đến cửa khẩu.

2. Cơ chế "Quản lý tuân thủ": Doanh nghiệp gương mẫu được hưởng đặc quyền tối đa

Thay vì chỉ dựa vào phân luồng kiểm tra rủi ro đơn thuần, luật mới đã bổ sung Điều 17a vào Luật Hải quan 2014, quy định chính thức về Chương trình Quản lý tuân thủ trong hoạt động hải quan.

Cơ quan hải quan sẽ vận hành hệ thống thu thập dữ liệu lớn (Big Data) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích hồ sơ tuân thủ pháp luật của từng doanh nghiệp. Những doanh nghiệp có mức độ tuân thủ tự nguyện cao sẽ nhận được các đặc quyền:

• Được ưu tiên tối đa khi làm thủ tục hải quan và thông quan nhanh chóng.
• Được miễn hoặc giảm tối đa tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa, kiểm tra chứng từ và kiểm tra sau thông quan.
• Được hỗ trợ cơ chế giải quyết vướng mắc thủ tục tự động 24/7.

3. Mở rộng khung pháp lý cho phép người khai hải quan thực hiện khai bổ sung

Quy định tại khoản 4 Điều 29 Luật Hải quan 2014 trước đây vốn tạo ra một số vướng mắc thực tiễn khi giới hạn trường hợp khai sửa đổi, bổ sung. Luật mới đã sửa đổi toàn diện các mốc thời gian và điều kiện thực hiện khai bổ sung như sau:

• Hàng hóa đang trong quá trình làm thủ tục: Người khai hải quan được chủ động khai bổ sung bất kỳ lúc nào trước thời điểm cơ quan hải quan ra thông báo chính thức về việc kiểm tra hải quan.
• Hàng hóa đã được thông quan: Cho phép khai bổ sung trong vòng 60 ngày kể từ ngày hoàn thành thông quan và trước khi cơ quan chức năng ban hành quyết định dừng đưa hàng qua khu vực giám sát, thanh tra hoặc kiểm tra sau thông quan (ngoại trừ các sai lệch liên quan tới giấy phép chuyên ngành, kiểm dịch an toàn thực phẩm, y tế).
• Trường hợp quá thời hạn hoặc theo yêu cầu nghiệp vụ: Người khai vẫn được nộp khai bổ sung và sẽ được xử lý theo quy định xử phạt vi phạm hành chính tương ứng mà không bị ách tắc toàn bộ lô hàng.

4. Minh bạch hóa quy trình kiểm tra hồ sơ hải quan bằng công nghệ số

Sửa đổi tại Điều 32 Luật Hải quan 2014 đã chuẩn hóa việc kiểm tra hồ sơ hải quan, hướng trọng tâm vào việc đối chiếu dữ liệu tự động trên Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan quốc gia.

Công chức hải quan chỉ tiến hành kiểm tra trực tiếp đối với các tờ khai có cảnh báo rủi ro cao hoặc phát hiện sai lệch bất thường giữa tờ khai và các chứng từ điện tử đính kèm. Điều này giúp loại bỏ hoàn toàn các phiền hà cơ học, rút ngắn thời gian giải phóng hàng hóa từ nhiều ngày xuống chỉ còn vài phút.

5. Nâng thời hạn lưu giữ hàng hóa tại kho ngoại quan lên tối đa 24 tháng

Nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho chuỗi cung ứng quốc tế và hỗ trợ Việt Nam trở thành trung tâm trung chuyển logistics khu vực, quy định tại Điều 61 Luật Hải quan 2014 đã được sửa đổi căn bản:

• Thời hạn lưu giữ hàng hóa gửi tại kho ngoại quan được quy định thẳng là không quá 24 tháng kể từ ngày đưa hàng vào kho (thay vì quy định cũ chỉ cho phép lưu 12 tháng và phải làm thủ tục xin gia hạn thêm tối đa 12 tháng).
• Hàng hóa lưu giữ tại các địa điểm, kho bãi phục vụ kinh doanh hàng miễn thuế cũng được áp dụng mức thời hạn lưu trữ tối đa không quá 24 tháng kể từ ngày hoàn tất thủ tục hải quan.

6. Quy chuẩn hóa địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế và kho chứa

Luật bổ sung quy định chặt chẽ tại Điều 62 Luật Hải quan 2014 về điều kiện cơ sở vật chất đối với cửa hàng miễn thuế và hệ thống kho chứa hàng miễn thuế. Các địa điểm này bắt buộc phải kết nối camera giám sát trực tuyến 24/7 và chia sẻ phần mềm quản trị xuất - nhập - tồn với cơ quan hải quan quản lý trực tiếp nhằm ngăn chặn tuyệt đối tình trạng thẩm lậu hàng miễn thuế vào thị trường nội địa.

7. Bãi bỏ quy định về "Kho bảo thuế" từ ngày 01/3/2027

Một điều chỉnh chính sách đáng chú ý khác là việc bãi bỏ hoàn toàn mô hình Kho bảo thuế kể từ ngày 01/3/2027. Việc loại bỏ loại hình kho này nhằm thống nhất mô hình quản lý hàng hóa phục vụ sản xuất xuất khẩu và gia công, giảm thiểu chi phí quản lý hành chính trùng lặp và tương thích với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà Việt Nam tham gia.

Khuyến nghị thiết thực cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu

Để tận dụng tối đa các lợi thế và tránh rủi ro pháp lý khi các quy định mới đi vào thực tiễn, doanh nghiệp cần chủ động:

1. Rà soát lại quy trình quản lý nội bộ, chủ động đăng ký tham gia chương trình đánh giá tuân thủ theo Luật Hải quan 2014 đã được sửa đổi, bổ sung để nâng hạng mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.
2. Các sàn thương mại điện tử và đơn vị logistics cần sớm chuẩn bị hạ tầng kết nối API chia sẻ dữ liệu tự động với hệ thống hải quan số.
3. Chủ động cơ cấu lại chuỗi kho bãi trước lộ trình bãi bỏ kho bảo thuế vào đầu năm 2027, chuyển hướng khai thác tối ưu mạng lưới kho ngoại quan với thời hạn lưu kho lên đến 24 tháng theo quy định mới.