Sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã mang lại những bước tiến vượt bậc cho năng suất lao động và đời sống xã hội. Tuy nhiên, đi kèm với đó là hàng loạt rủi ro tiềm ẩn về an toàn thông tin, thiên lệch dữ liệu cũng như sự vi phạm quyền riêng tư. Nhằm định hướng hành vi sử dụng công nghệ một cách văn minh, an toàn và trách nhiệm, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia. Bài viết sẽ phân tích toàn diện 6 lưu ý cốt lõi cùng các nguyên tắc nền tảng mà mọi cá nhân, tổ chức sử dụng AI cần phải đặc biệt chú trọng.

1. Người dùng AI cần lưu ý những gì theo Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia?

Trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ tính toán đơn thuần mà còn có khả năng tác động sâu sắc tới các quyết định pháp lý, tài chính, y tế và nhân phẩm con người. Chính vì vậy, tại mục 1 Phụ lục I ban hành kèm theo Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, cơ quan quản lý nhà nước đã đề ra 6 nhóm lưu ý mang tính bắt buộc định hướng dành cho người sử dụng hệ thống AI:

• Thứ nhất: Xác định rõ nhu cầu, mục tiêu sử dụng và bối cảnh; tuyệt đối không coi AI là giải pháp thay thế hoàn toàn phán đoán của con người đối với các quyết định quan trọng.
• Thứ hai: Bảo vệ nghiêm ngặt dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư, thông tin mật và bí mật kinh doanh khi tương tác với các ứng dụng AI.
• Thứ ba: Chủ động kiểm chứng thông tin, khuyến nghị hoặc kết quả đầu ra do AI tạo ra trước khi đưa vào áp dụng thực tế.
• Thứ tư: Tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khác; không lạm dụng AI để tạo hoặc phát tán tin giả, nội dung thao túng hay vi phạm pháp luật.
• Thứ năm: Kịp thời phản ánh, khiếu nại qua các kênh chính thức khi phát hiện dấu hiệu bất thường, thiên lệch hoặc nội dung gây hại từ hệ thống AI.
• Thứ sáu: Liên tục nâng cao năng lực, kỹ năng sử dụng AI an toàn, cập nhật đầy đủ giới hạn kỹ thuật và quy định pháp lý liên quan.

Tương tự như tinh thần chỉ đạo trong Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo đóng vai trò là chiếc kim chỉ nam giúp người dân tận dụng tối đa sức mạnh công nghệ nhưng vẫn duy trì sự kiểm soát và trách nhiệm đạo đức cao nhất.

2. Phân tích chi tiết 6 lưu ý quan trọng dành cho người sử dụng AI

Để áp dụng hiệu quả trong thực tiễn công việc và đời sống hằng ngày, người dùng cần nắm vững bản chất pháp lý và kỹ thuật của từng khuyến nghị quy định tại mục 1 Phụ lục I ban hành kèm Thông tư 05/2026/TT-BKHCN.

2.1. Xác định mục tiêu rõ ràng và giữ quyền phán đoán của con người

AI là một công cụ hỗ trợ đắc lực nhưng không sở hữu trí tuệ cảm xúc hay trách nhiệm pháp lý. Do đó, người dùng phải xác định mục đích rõ ràng trước khi khởi chạy bất kỳ tác vụ nào. Trong các tình huống quyết định mang tính sống còn như chẩn đoán y tế, thẩm định hồ sơ vay vốn hay định đoạt tranh chấp pháp lý, phán đoán của con người phải giữ vị trí quyết định cuối cùng.

2.2. Kiểm soát chặt chẽ dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh

Nhiều mô hình AI sử dụng dữ liệu đầu vào của người dùng để tiếp tục huấn luyện thuật toán. Việc vô tình nhập thông tin cá nhân, số căn cước, tài khoản ngân hàng hoặc bí mật công nghệ của doanh nghiệp vào AI có thể dẫn đến nguy cơ rò rỉ dữ liệu nghiêm trọng. Người dùng chỉ được phép chia sẻ dữ liệu khi đã kiểm tra kỹ chính sách bảo mật hoặc được sự đồng ý của chủ sở hữu thông tin.

2.3. Bắt buộc kiểm chứng kết quả từ các mô hình trí tuệ nhân tạo

Hiện tượng ảo giác AI - nơi thuật toán đưa ra các thông tin sai sự thật nhưng với văn phong cực kỳ thuyết phục - diễn ra tương đối phổ biến. Người sử dụng có nghĩa vụ kiểm chứng độc lập mọi kết quả đầu ra, đặc biệt là những nội dung liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tài chính, danh dự và quyền lợi hợp pháp.

2.4. Không lạm dụng AI để xâm phạm quyền và lợi ích của người khác

Hành vi sử dụng AI để tạo ảnh giả mạo, tạo văn bản giả mạo nhằm lừa đảo, thao túng tâm lý hoặc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đều bị nghiêm cấm. Người dùng phải bảo đảm mọi sản phẩm do mình phối hợp với AI tạo ra đều tôn trọng pháp luật và các chuẩn mực đạo đức xã hội.

2.5. Chủ động phản ánh khi gặp các dấu hiệu bất thường từ AI

Khi nhận thấy hệ thống AI đưa ra các khuyến nghị mang tính phân biệt đối xử về giới tính, chủng tộc, tôn giáo hoặc phát tán nội dung độc hại, người dùng cần lập tức ngưng sử dụng và thông báo qua các kênh phản ánh, khiếu nại chính thức của nhà cung cấp cũng như cơ quan quản lý.

2.6. Tự trau dồi kỹ năng và nâng cao nhận thức trách nhiệm

Công nghệ thay đổi từng ngày, do đó việc hiểu rõ các giới hạn kỹ thuật của công cụ AI đang dùng là yêu cầu bắt buộc. Người dùng cần chủ động học hỏi các nguyên tắc sử dụng AI an toàn để phòng tránh rủi ro cho chính mình và cộng đồng.

3. Nền tảng nguyên tắc chung của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia

Các lưu ý chi tiết nêu trên không tồn tại độc lập mà được xây dựng dựa trên 4 nguyên tắc trụ cột tại Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN:

• An toàn, độ tin cậy và không gây hại: Hệ thống AI phải được thiết kế an toàn ngay từ đầu, duy trì cơ chế giám sát và can thiệp của con người để bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự của người dân.
• Tôn trọng quyền con người và minh bạch: AI phải phục vụ con người, không gây phân biệt đối xử, bảo đảm khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
• Thúc đẩy hạnh phúc và phát triển bền vững: Việc ứng dụng AI phải hướng tới lợi ích cộng đồng, thu hẹp khoảng cách số và tối ưu hóa mức tiêu thụ năng lượng nhằm bảo vệ môi trường.
• Khuyến khích đổi mới sáng tạo đi kèm trách nhiệm xã hội: Thúc đẩy môi trường thử nghiệm công nghệ hiện đại nhưng phải gắn liền với cơ chế phân định trách nhiệm minh bạch.

4. Phạm vi áp dụng và hiệu lực thi hành của Thông tư 05/2026/TT-BKHCN

Căn cứ quy định tại Điều 1 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, đối tượng áp dụng Khung đạo đức bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, cá nhân tham gia phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống AI phục vụ hoạt động quản lý nhà nước hoặc cung cấp dịch vụ công. Ngoài ra, các tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài có hoạt động nghiên cứu, kinh doanh, sử dụng AI trên lãnh thổ Việt Nam được khuyến khích áp dụng bộ chuẩn mực này.

Theo quy định tại Điều 4 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, Thông tư 05/2026/TT-BKHCN bắt đầu có hiệu lực thi hành kể từ ngày 10/03/2026. Việc nắm bắt và thực hiện nghiêm túc các quy định này sẽ giúp cá nhân, tổ chức tự bảo vệ mình trước các rủi ro pháp lý và an ninh mạng trong kỷ nguyên số.