Trong bối cảnh giao lưu dân sự quốc tế ngày càng phát triển, việc người Việt Nam định cư hoặc làm việc tại nước ngoài phát sinh quyền thừa kế di sản tại quê nhà là điều rất phổ biến. Tuy nhiên, vì nhiều lý do cá nhân hoặc điều kiện khách quan, không ít người mong muốn từ chối nhận phần di sản này. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành năm 2020, thủ tục này được thực hiện như thế nào khi người thừa kế không thể trực tiếp có mặt tại Việt Nam?

Quyền từ chối nhận di sản thừa kế của cá nhân

Theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.

Điều 620. Từ chối nhận di sản
1. Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
2. Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết.
3. Việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.

Như vậy, pháp luật tôn trọng quyền tự quyết của cá nhân đối với tài sản được thừa kế. Dù bạn đang sinh sống tại bất kỳ quốc gia nào, quyền này vẫn được bảo đảm thực thi thông qua các cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam.

Điều kiện để trở thành người thừa kế hợp pháp

Để thực hiện quyền từ chối, trước hết cá nhân phải xác định mình là người thừa kế hợp pháp. Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ:

• Người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết.
• Trường hợp thừa kế theo di chúc thì người thừa kế phải được chỉ định trong di chúc hợp lệ.
• Trường hợp thừa kế theo pháp luật thì phải thuộc hàng thừa kế theo quy định.

Thủ tục từ chối nhận di sản thừa kế khi đang ở nước ngoài

Do khoảng cách địa lý, người ở nước ngoài không nhất thiết phải về Việt Nam để thực hiện thủ tục. Thay vào đó, bạn có thể đến Cơ quan đại diện nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài (Đại sứ quán hoặc Tổng lãnh sự quán).

Căn cứ Điều 78 Luật Công chứng 2014, cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan đại diện lãnh sự của Việt Nam ở nước ngoài được thực hiện công chứng văn bản từ chối nhận di sản.

Các bước thực hiện cụ thể:

Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ

Người yêu cầu công chứng cần chuẩn bị các giấy tờ sau theo quy định tại Điều 59 Luật Công chứng 2014:

• Phiếu yêu cầu công chứng (theo mẫu của Cơ quan đại diện).
• Bản sao hộ chiếu hoặc giấy tờ tùy thân hợp lệ khác.
• Giấy chứng tử của người để lại di sản.
• Di chúc (nếu thừa kế theo di chúc) hoặc giấy tờ chứng minh quan hệ huyết thống, hôn nhân (nếu thừa kế theo pháp luật) như Sổ hộ khẩu, Giấy khai sinh, Giấy đăng ký kết hôn...
• Dự thảo Văn bản từ chối nhận di sản thừa kế (nếu có).

Bước 2: Nộp hồ sơ và ký văn bản

Người từ chối di sản trực tiếp ký vào Văn bản từ chối nhận di sản trước mặt Công chứng viên/Viên chức lãnh sự. Viên chức sẽ kiểm tra tính xác thực của hồ sơ và thực hiện công chứng vào văn bản.

Bước 3: Nộp phí công chứng

Mức phí công chứng văn bản từ chối nhận di sản tại nước ngoài được quy định tại Thông tư 264/2016/TT-BTC. Cụ thể, mức phí hiện nay là 20 USD/bản.

Lưu ý quan trọng sau khi công chứng

Sau khi có văn bản đã được công chứng, bạn cần gửi bản chính văn bản này về Việt Nam cho những người thừa kế khác hoặc người đang quản lý di sản. Văn bản này là căn cứ pháp lý quan trọng để cơ quan công chứng tại Việt Nam tiến hành thủ tục Niêm yết việc thụ lý văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc khai nhận di sản thừa kế mà không cần sự có mặt của bạn.

Việc thực hiện đúng quy trình không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn đẩy nhanh tiến độ giải quyết các thủ tục nhà đất, tài sản liên quan tại Việt Nam, tránh những tranh chấp pháp lý không đáng có về sau.