Từ ngày 01/9/2026, Thông tư 13/2026/TT-TANDTC chính thức có hiệu lực thi hành, mang đến những thay đổi mang tính lịch sử trong việc tổ chức phòng xử án tại Việt Nam. Điểm nhấn đặc biệt nhân văn chính là quy định chi tiết về "phòng xử án thân thiện" – một không gian tố tụng được thiết kế riêng biệt nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi, tâm lý và sự phát triển lành mạnh của người chưa thành niên khi tham gia các hoạt động tư pháp.

Việc ban hành quy định này không chỉ cụ thể hóa các nguyên tắc tiến bộ theo tinh thần Chỉ thị 01/2025/CT-CA triển khai thi hành Luật Tư pháp người chưa thành niên mà còn thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc thực hiện Công ước quốc tế về Quyền trẻ em. Dưới đây là những phân tích chuyên sâu về mô hình phòng xử án đặc biệt này theo quy định mới nhất.

Mô hình phòng xử án thân thiện giúp giảm bớt áp lực tâm lý cho người dưới 18 tuổi (ảnh minh họa)

1. Phòng xử án thân thiện là gì và áp dụng cho những trường hợp nào?

Theo quy định tại khoản 6 Điều 3 Thông tư 13/2026/TT-TANDTC, phòng xử án thân thiện được định nghĩa là không gian tổ chức xét xử, giải quyết các vụ việc đặc thù liên quan đến người dưới 18 tuổi. Không gian này được thiết kế nhằm xóa bỏ sự xa cách, sợ hãi thường thấy ở các phòng xử án truyền thống, giúp người chưa thành niên dễ dàng chia sẻ và hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng.

Cụ thể, pháp luật quy định bắt buộc hoặc khuyến khích sử dụng phòng xử án thân thiện trong các trường hợp sau:

• Xét xử vụ án hình sự: Áp dụng đối với các vụ án có bị cáo là người chưa thành niên;
• Áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng: Xem xét và đưa ra quyết định áp dụng các biện pháp thay thế xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi;
• Áp dụng biện pháp xử lý hành chính: Xem xét, quyết định đưa người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng;
• Cai nghiện bắt buộc: Xem xét, quyết định việc đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc;
• Các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình: Trong trường hợp cần thiết để bảo vệ quyền lợi và tâm lý của người chưa thành niên (ví dụ: tranh chấp quyền nuôi con, thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn, các vụ án xâm hại trẻ em...).

Sự xuất hiện của mô hình này giúp giảm thiểu tối đa những tổn thương thứ cấp về mặt tâm lý mà người chưa thành niên có thể gặp phải trong quá trình đối mặt với các thủ tục tố tụng nghiêm ngặt.

Trang thiết bị và cách bố trí trong phòng xử án thân thiện được thiết kế gần gũi, giảm bớt tính căng thẳng (ảnh minh họa)

2. Sự khác biệt cốt lõi trong cách bố trí phòng xử án thân thiện

So với phòng xử án thông thường, phòng xử án thân thiện theo Điều 7 Thông tư 13/2026/TT-TANDTC sở hữu những quy chuẩn thiết kế hoàn toàn khác biệt, hướng tới sự bình đẳng và hỗ trợ tối đa:

Bố trí trên cùng một mặt phẳng

Một trong những rào cản tâm lý lớn nhất tại tòa án truyền thống là bục cao của Hội đồng xét xử, tạo cảm giác uy quyền và áp đặt. Tại phòng xử án thân thiện, vị trí của người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Thư ký), người tham gia tố tụng (bị cáo, đương sự, người đại diện, người bảo vệ quyền lợi) và người tham dự được bố trí trên cùng một mặt phẳng. Sự thay đổi này giúp xóa bỏ khoảng cách quyền lực, tạo không khí đối thoại cởi mở, nhân văn.

Người chưa thành niên được ngồi cạnh người hỗ trợ

Để đảm bảo điểm tựa tinh thần vững chắc, người chưa thành niên tham gia tố tụng được bố trí ngồi ngay cạnh người đại diện (cha, mẹ, người giám hộ), người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Điều này giúp họ luôn nhận được sự tư vấn pháp lý kịp thời và sự trấn an tinh thần trong suốt quá trình diễn ra phiên tòa, phiên họp.

Thiết kế trang thiết bị thân thiện, ấm áp

Trang thiết bị, bàn ghế trong phòng xử án thân thiện được thiết kế với kiểu dáng, màu sắc nhẹ nhàng, tránh các góc cạnh sắc nhọn hoặc các chi tiết gây cảm giác giam cầm, đe dọa (như vành móng ngựa hay bục khai báo biệt lập). Không gian được trang trí trang nhã nhưng vẫn đảm bảo tính trang nghiêm của cơ quan tư pháp.

3. Những yêu cầu bắt buộc không thể bỏ qua

Mặc dù hướng tới sự thân thiện và giảm bớt tính căng thẳng, phòng xử án đặc biệt này vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định chung của pháp luật tố tụng để bảo đảm tính tôn nghiêm của Nhà nước:

• Sự hiện diện của Quốc huy: Quốc huy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam vẫn phải được treo ở vị trí trang trọng nhất phía sau lưng Hội đồng xét xử hoặc Thẩm phán chủ tọa;
• Bảo đảm an ninh, trật tự: Phiên tòa vẫn phải có lực lượng bảo vệ hỗ trợ tư pháp để giữ gìn trật tự, tuy nhiên trang phục và thái độ của lực lượng này cũng được yêu cầu phù hợp, tránh gây áp lực không cần thiết lên người chưa thành niên;
• Bảo mật thông tin: Các biện pháp bảo vệ bí mật đời tư của người chưa thành niên luôn được ưu tiên hàng đầu, hạn chế tối đa việc ghi hình, chụp ảnh hoặc công khai các thông tin cá nhân nhạy cảm ảnh hưởng đến tương lai của các em.

Việc triển khai đồng bộ phòng xử án thân thiện tại hệ thống Tòa án nhân dân các cấp kể từ tháng 9/2026 đánh dấu một bước tiến vượt bậc của nền tư pháp Việt Nam. Đây là minh chứng rõ nét cho xu hướng tư pháp phục hồi và bảo vệ trẻ em, giúp những người dưới 18 tuổi có cơ hội sửa sai, tái hòa nhập cộng đồng và phát triển toàn diện trong một môi trường pháp lý nhân văn, bao dung.