Trong đời sống hàng ngày, không ít trường hợp các bậc phụ huynh đối mặt với tình huống dở khóc dở cười khi con cái (đặc biệt là lứa tuổi học sinh) tự ý mang những tài sản có giá trị như xe đạp, điện thoại, máy tính... do cha mẹ mua cho để đi bán hoặc trao đổi lấy vật khác. Câu hỏi đặt ra là: Liệu một đứa trẻ dưới 16 tuổi có quyền tự mình quyết định vận mệnh của những tài sản này hay không? Và nếu giao dịch đã xảy ra, cha mẹ có thể đòi lại tài sản được không?

Năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên

Để xác định một giao dịch có hiệu lực hay không, trước hết cần xem xét năng lực hành vi dân sự của người thực hiện giao dịch đó. Theo quy định tại khoản 3 Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015:

“3. Người từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười lăm tuổi khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giao dịch dân sự phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi.”

Như vậy, đối với trường hợp trẻ em 14 tuổi (như trong tình huống gốc), việc tự ý bán một chiếc xe đạp có giá trị lớn không được coi là "giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi". Đây là một giao dịch quan trọng, làm thay đổi quyền sở hữu tài sản, do đó bắt buộc phải có sự đồng ý của cha mẹ (người đại diện theo pháp luật).

Giao dịch dân sự vô hiệu và quyền đòi lại tài sản

Khi một người chưa thành niên tự ý xác lập giao dịch mà không có sự đồng ý của người đại diện, giao dịch đó có thể bị tuyên bố vô hiệu. Căn cứ khoản 1 Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“1. Khi giao dịch dân sự do người chưa thành niên... xác lập, thực hiện thì theo yêu cầu của người đại diện của người đó, Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu nếu theo quy định của pháp luật giao dịch này phải do người đại diện của họ xác lập, thực hiện hoặc đồng ý...”

Khi giao dịch bị tuyên bố vô hiệu, hậu quả pháp lý sẽ được giải quyết theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015. Cụ thể:

• Giao dịch không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm xác lập.
• Các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
• Bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Lời khuyên cho các bậc phụ huynh

Trong trường hợp con bạn đã lỡ bán tài sản cho người khác, quy trình xử lý nên được thực hiện theo các bước sau:

1. Thương lượng hòa giải: Đây là phương án ưu tiên hàng đầu. Cha mẹ nên gặp trực tiếp người mua, giải thích rõ quy định pháp luật về việc con mình là người chưa thành niên và giao dịch này không có hiệu lực pháp lý nếu không có sự đồng ý của cha mẹ. Hãy đề nghị hoàn trả lại số tiền con đã nhận và nhận lại tài sản.
2. Phân tích trách nhiệm: Nếu người mua cố tình không trả, hãy chỉ rõ cho họ thấy rủi ro pháp lý khi giao dịch với người chưa thành niên. Việc cố tình chiếm giữ tài sản khi biết rõ giao dịch vô hiệu có thể dẫn đến những rắc rối pháp lý không đáng có.
3. Khởi kiện tại Tòa án: Nếu thương lượng không thành, cha mẹ có quyền làm đơn khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu và buộc người mua hoàn trả lại tài sản.

Để tránh những tình huống tương tự, cha mẹ cần giáo dục con cái về giá trị của tài sản và quyền hạn của mình đối với những đồ vật được giao quản lý. Đồng thời, đối với những người mua hàng, việc cẩn trọng khi giao dịch với trẻ em là vô cùng cần thiết để tránh rơi vào tình cảnh "tiền mất tật mang".

Trên đây là nội dung tư vấn chuyên sâu về việc người chưa thành niên tự ý bán tài sản dựa trên quy định của pháp luật Việt Nam tại thời điểm tháng 11/2023. Nếu Quý khách còn bất kỳ thắc mắc nào, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ.