Trong đời sống pháp lý tại Việt Nam, di chúc được coi là văn bản thể hiện ý chí cuối cùng của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Tuy nhiên, không phải lúc nào ý chí này cũng được thực hiện trọn vẹn. Thực tế cho thấy, có rất nhiều trường hợp dù người quá cố đã cẩn thận lập di chúc nhưng di sản vẫn bị phân chia theo các hàng thừa kế quy định tại pháp luật.

Dựa trên quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật sẽ được áp dụng trong những tình huống cụ thể mà người dân cần đặc biệt lưu ý để tránh các tranh chấp không đáng có trong gia đình.

Luật sư tư vấn về các quy định thừa kế theo di chúc và pháp luật (ảnh minh họa)

1. Khi bản di chúc bị tuyên bố không hợp pháp

Đây là trường hợp phổ biến nhất dẫn đến việc di sản phải chia theo pháp luật. Một bản di chúc chỉ có giá trị pháp lý khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện khắt khe tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015:

• Về chủ thể: Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối hay cưỡng ép.
• Về nội dung: Không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội.
• Về hình thức: Phải tuân thủ đúng quy định (văn bản có công chứng/chứng thực hoặc có người làm chứng).

Đặc biệt, đối với di chúc miệng, pháp luật quy định rất chặt chẽ. Di chúc miệng chỉ được công nhận nếu người để lại di sản thể hiện ý chí cuối cùng trước ít nhất 02 người làm chứng, sau đó phải được ghi chép lại, ký tên/điểm chỉ và thực hiện công chứng xác nhận trong vòng 05 ngày làm việc.

"Trường hợp di chúc không hợp pháp toàn bộ hoặc một phần thì phần di sản liên quan đến phần di chúc không hợp pháp đó sẽ được chia theo pháp luật."

2. Người thừa kế chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc

Pháp luật dân sự quy định người thừa kế phải là cá nhân còn sống vào thời điểm mở thừa kế. Nếu người được chỉ định trong di chúc đã qua đời trước hoặc cùng lúc với người lập di chúc, thì phần di sản đáng lẽ họ được hưởng sẽ không còn đối tượng tiếp nhận theo ý chí của người chết.

Theo Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc sẽ không có hiệu lực nếu người thừa kế chết trước. Lúc này, phần di sản đó sẽ được nhập vào khối di sản chung để chia theo hàng thừa kế pháp luật (vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết).

Di chúc cần được lập đúng quy định pháp luật để có hiệu lực thi hành (ảnh minh họa)

3. Người hưởng di chúc từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng

Không phải cứ có tên trong di chúc là đương nhiên nhận tài sản. Có hai tình huống khiến di sản quay trở lại chia theo pháp luật:

• Từ chối nhận di sản: Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản. Khi họ từ chối, phần di sản đó sẽ được chia theo pháp luật cho các thừa kế khác.
• Không có quyền hưởng di sản: Theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, những người có hành vi ngược đãi, xâm phạm tính mạng người để lại di sản hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng sẽ bị tước quyền thừa kế, trừ khi người lập di chúc vẫn cho hưởng dù đã biết hành vi đó.

4. Trường hợp đặc biệt: Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc

Đây là quy định mang tính nhân văn sâu sắc của pháp luật Việt Nam nhằm bảo vệ những người thân thiết nhất của người quá cố. Dù di chúc có truất quyền thừa kế của họ hoặc không chia tài sản cho họ, họ vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật.

Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những đối tượng này bao gồm:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
• Con đã thành niên mà không có khả năng lao động.

Như vậy, trong trường hợp này, di sản sẽ được trích một phần để chia cho các đối tượng trên theo quy định pháp luật, bất kể ý chí của người lập di chúc như thế nào.

Lời khuyên pháp lý: Để đảm bảo di sản được phân chia đúng ý nguyện và tránh các rắc rối pháp lý về sau, người dân nên thực hiện lập di chúc tại các tổ chức hành nghề công chứng hoặc có sự tư vấn kỹ lưỡng từ luật sư chuyên môn.