Ly hôn không chỉ là dấu chấm hết cho một cuộc hôn nhân mà còn là khởi đầu của những xáo trộn tâm lý đối với con trẻ. Trong cuộc chiến giành quyền nuôi con, đôi khi trẻ lại bày tỏ nguyện vọng được sống cùng ông bà – những người đã gắn bó và chăm sóc trẻ từ nhỏ. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, nguyện vọng này có được Tòa án chấp thuận hay không?

Quy định về quyền trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn

Theo quy định tại Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng con sau ly hôn được ưu tiên thực hiện theo thỏa thuận của cha mẹ. Cụ thể:

"1. Sau khi ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình theo quy định của Luật này, Bộ luật dân sự và các luật khác có liên quan.
2. Vợ, chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ, quyền của mỗi bên sau khi ly hôn đối với con; trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con."

Như vậy, pháp luật hiện hành chỉ quy định việc giao con cho cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi dưỡng. Tòa án sẽ căn cứ vào điều kiện kinh tế, chỗ ở, thời gian chăm sóc và đạo đức của mỗi bên để quyết định ai là người phù hợp nhất. Đối với trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên, Tòa án bắt buộc phải lấy ý kiến nguyện vọng của trẻ, nhưng nguyện vọng này cũng chỉ xoay quanh việc muốn ở với cha hay với mẹ.

Con có được chọn ở với ông bà thay vì cha mẹ?

Dưới góc độ pháp lý, ông bà không phải là đối tượng được ưu tiên trực tiếp nuôi dưỡng cháu khi cha mẹ ly hôn, trừ một số trường hợp đặc biệt. Ngay cả khi trẻ tha thiết muốn sống cùng ông bà, Tòa án vẫn phải ưu tiên giao trẻ cho cha hoặc mẹ nếu họ có đủ điều kiện nuôi dưỡng.

Tuy nhiên, thực tế có những tình huống cha mẹ có thể thỏa thuận để con sống tại nhà ông bà, nhưng về mặt pháp lý, một trong hai người vẫn phải đứng tên là người trực tiếp nuôi con và chịu trách nhiệm chính trước pháp luật.

Trường hợp duy nhất ông bà được quyền nuôi cháu

Ông bà chỉ có thể trở thành người trực tiếp nuôi dưỡng và giám hộ cho cháu khi xảy ra các trường hợp đặc biệt mà cha mẹ không thể thực hiện quyền nuôi con. Căn cứ vào Điều 52 Bộ luật Dân sự 2015 về người giám hộ đương nhiên:

"2. Trường hợp không có người giám hộ quy định tại khoản 1 Điều này thì ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại là người giám hộ hoặc những người này thỏa thuận cử một hoặc một số người trong số họ làm người giám hộ;"

Các trường hợp này bao gồm:

• Cả cha và mẹ đều đã chết hoặc không xác định được cha, mẹ.
• Cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự.
• Cha và mẹ đều bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.
• Cha và mẹ đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con.
• Cha và mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có thỏa thuận chuyển giao quyền nuôi dưỡng cho ông bà.

Đối với con đã thành niên thì sao?

Khi con đã đủ 18 tuổi (thành niên) và có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, quyền tự do cư trú là quyền cơ bản của công dân. Lúc này, con hoàn toàn có quyền tự quyết định nơi cư trú của mình, có thể chọn sống cùng ông bà, cha mẹ hoặc sống độc lập mà không cần sự cho phép hay quyết định từ Tòa án.

Ngược lại, nếu con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, thì việc nuôi dưỡng vẫn phải tuân theo quy định tại khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam luôn đặt quyền lợi tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu. Dù trẻ không được trực tiếp "chọn" ở với ông bà trong bản án ly hôn của cha mẹ, nhưng sự quan tâm, chăm sóc của ông bà vẫn luôn là điểm tựa tinh thần quan trọng giúp trẻ vượt qua biến cố gia đình.