Trong bối cảnh nền kinh tế đang trên đà phát triển mạnh mẽ vào năm 2019, việc thực hiện nghĩa vụ thuế không chỉ là trách nhiệm công dân mà còn là yếu tố sống còn đối với sự bền vững của doanh nghiệp. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc 'tối ưu hóa thuế' và 'trốn thuế' đôi khi rất mong manh. Nếu không nắm vững các quy định pháp luật, cá nhân và người đứng đầu doanh nghiệp rất dễ sa chân vào những hành vi vi phạm nghiêm trọng dẫn đến sự can thiệp của pháp luật hình sự.

Căn cứ pháp lý về tội trốn thuế năm 2019

Tính đến thời điểm hiện tại (năm 2019), các cơ quan tố tụng đang áp dụng quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017) để xử lý các hành vi trốn thuế. Theo đó, tội trốn thuế không chỉ áp dụng đối với cá nhân mà còn mở rộng trách nhiệm hình sự đối với cả pháp nhân thương mại.

Điều 200. Tội trốn thuế

1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây trốn thuế với số tiền từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn thuế hoặc đã bị kết án về tội này hoặc về một trong các tội quy định tại các điều 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 202, 250, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm...

9 hành vi trốn thuế điển hình có thể bị xử lý hình sự

Dưới đây là chi tiết 9 nhóm hành vi mà cá nhân và doanh nghiệp cần đặc biệt tránh để không bị truy cứu trách nhiệm hình sự:

1. Vi phạm nghiêm trọng về hồ sơ thuế

Đây là lỗi phổ biến nhất, bao gồm việc cố tình không nộp hồ sơ đăng ký thuế hoặc không nộp hồ sơ khai thuế theo quy định. Đặc biệt, hành vi nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết hạn nộp hồ sơ khai thuế hoặc ngày hết hạn gia hạn nộp hồ sơ khai thuế cũng được coi là hành vi trốn thuế nếu phát sinh số tiền thuế phải nộp.

2. Gian lận trong sổ sách kế toán

Hành vi không ghi chép trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp nhằm làm giảm doanh thu thực tế, từ đó giảm số thuế phải đóng cho Nhà nước.

3. Sai phạm về hóa đơn bán hàng

Bao gồm việc không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hóa đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hóa, dịch vụ đã bán. Đây là chiêu trò thường thấy để 'giấu' doanh thu.

4. Sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp

Sử dụng hóa đơn 'ma', hóa đơn khống để hạch toán hàng hóa, nguyên liệu đầu vào nhằm tăng chi phí được trừ, từ đó giảm số tiền thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được miễn, giảm, hoàn.

5. Sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác

Sử dụng các loại tài liệu giả mạo hoặc không đúng thực tế để xác định sai số tiền thuế phải nộp hoặc số tiền thuế được hoàn, gây thất thoát ngân sách Nhà nước.

6. Khai sai thực tế hàng hóa xuất nhập khẩu

Hành vi khai sai về số lượng, chủng loại, trị giá hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu và không khai bổ sung hồ sơ khai thuế sau khi hàng hóa đã được thông quan trong thời hạn quy định.

7. Cố ý không kê khai thuế xuất nhập khẩu

Hành vi chủ động lờ đi việc kê khai hoặc kê khai sai lệch các mặt hàng thuộc diện chịu thuế khi thực hiện hoạt động ngoại thương.

8. Cấu kết để nhập khẩu hàng hóa trái phép

Hành vi thông đồng, cấu kết với người gửi hàng để nhập khẩu hàng hóa nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ thuế tại cửa khẩu.

9. Sử dụng hàng hóa miễn thuế sai mục đích

Sử dụng hàng hóa thuộc đối tượng không chịu thuế, miễn thuế, xét miễn thuế không đúng mục đích quy định mà không khai báo việc chuyển đổi mục đích sử dụng với cơ quan quản lý thuế.

Khung hình phạt nghiêm khắc dành cho cá nhân và pháp nhân

Đối với cá nhân phạm tội

Tùy vào mức độ nghiêm trọng và số tiền trốn thuế, cá nhân có thể đối mặt với các khung hình phạt sau:

• Phạt tiền: Mức phạt có thể lên đến 4.500.000.000 đồng.
• Phạt tù: Mức hình phạt cao nhất có thể lên đến 07 năm tù đối với trường hợp trốn thuế với số tiền từ 1.000.000.000 đồng trở lên.
• Hình phạt bổ sung: Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Đối với pháp nhân thương mại

Bộ luật Hình sự 2015 đánh dấu bước ngoặt khi quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Pháp nhân phạm tội trốn thuế có thể bị:

• Phạt tiền lên đến 10.000.000.000 đồng.
• Đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm.
• Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn nếu hành vi vi phạm gây ảnh hưởng đặc biệt xấu đến an ninh, trật tự hoặc môi trường mà không có khả năng khắc phục.

Lời khuyên cho các doanh nghiệp trong năm 2019 là cần thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ, thường xuyên cập nhật các văn bản hướng dẫn của Tổng cục Thuế và Bộ Tài chính để đảm bảo tính tuân thủ, tránh những rủi ro pháp lý không đáng có có thể dẫn đến hậu quả hình sự.