Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao vừa ban hành Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP (có hiệu lực thi hành từ ngày 15/10/2026) hướng dẫn áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù theo Nghị quyết 29/2026/QH16 của Quốc hội. Đây được đánh giá là một bước ngoặt pháp lý quan trọng nhằm tháo gỡ khó khăn, khơi thông nguồn lực đất đai cho các dự án tồn đọng kéo dài, đồng thời trao cơ hội khắc phục sai phạm cho bị can, bị cáo trước khi bị truy cứu trách nhiệm hình sự nặng nề.

Cơ chế hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày và tạm đình chỉ vụ án vi phạm đất đai

Theo khoản 1 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, đối với các vụ án thuộc trường hợp bị can, bị cáo có đủ căn cứ quy định tại Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16, Tòa án sẽ xem xét và đưa ra quyết định xử lý linh hoạt tùy theo từng giai đoạn tố tụng hình sự:

• Tại giai đoạn chuẩn bị xét xử: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ra quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị can để tổ chức, cá nhân thực hiện phương án khắc phục hậu quả;
• Tại phiên tòa: Căn cứ vào khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại thực tế và đề nghị chính thức của bị cáo, Hội đồng xét xử xem xét ra quyết định hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày (kể từ ngày ra quyết định hoãn) nếu có căn cứ xác định bị cáo hoặc tổ chức, cá nhân liên quan hoàn toàn có khả năng khắc phục thiệt hại trong thời hạn này.

Trong trường hợp Hội đồng xét xử nhận thấy bị cáo, tổ chức, cá nhân liên quan không thể hoàn tất việc khắc phục hậu quả trong thời hạn 30 ngày ngắn ngủi tại phiên tòa, Tòa án sẽ chuyển sang áp dụng quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo để cho phép có thời gian xử lý triệt để hơn.

Điều kiện để bị cáo vi phạm đất đai được xem xét tạm hoãn tố tụng

Không phải mọi vụ án vi phạm đất đai đều được áp dụng cơ chế ưu đãi tố tụng này. Để được Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử chấp thuận hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ vụ án, hành vi vi phạm của bị can, bị cáo phải đáp ứng đầy đủ 3 điều kiện siết chặt quy định tại Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16:

1. Hành vi vi phạm phát sinh nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh địa phương;
2. Có gây ra thất thoát, lãng phí tài sản của Nhà nước nhưng tuyệt đối không có hành vi tham nhũng, nhũng nhiễu theo quy định tại Luật Phòng, chống tham nhũng 2018;
3. Các dự án, công trình sử dụng đất đang trong quá trình thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng thực tế vẫn còn đủ khả năng, điều kiện và phương án để tiếp tục khắc phục mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội.

Hồ sơ, thủ tục xin hoãn phiên tòa và cam kết khắc phục hậu quả

Để Tòa án có căn cứ pháp lý xem xét ra quyết định hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ vụ án theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, hồ sơ gửi Hội đồng xét xử bắt buộc phải bao gồm:

• Bản giải trình chi tiết về nguyên nhân khách quan (yếu tố bất khả kháng, sự kiện nằm ngoài ý chí chủ quan) khiến hậu quả thiệt hại đất đai chưa thể khắc phục xong trước đó, kèm các chứng cứ, tài liệu chứng minh;
• Bản cam kết tự nguyện khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại;
• Tài liệu chứng minh năng lực tài chính, điều kiện thực tế để hoàn tất phương án, lộ trình và thời hạn khắc phục cụ thể.

Hậu quả pháp lý sau khi kết thúc thời hạn hoãn hoặc tạm đình chỉ

Nếu bị cáo hoặc các bên liên quan hoàn thành việc nộp tiền, trả lại đất đai hoặc khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại trong thời gian hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ vụ án, Tòa án sẽ căn cứ quy định pháp luật ra quyết định đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo. Đây là chính sách khoan hồng mang tính đột phá của Nhà nước.

Trái lại, nếu đã hết thời hạn hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ mà hậu quả thiệt hại vẫn không được khắc phục đầy đủ theo đúng phương án cam kết, Tòa án sẽ lập tức phục hồi vụ án, đưa vụ án ra xét xử nghiêm minh theo các tội danh tương ứng quy định tại Bộ luật Hình sự 2015.

Đặc biệt, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP cũng lưu ý rõ: Đối với các dự án, công trình đất đai đã hoàn thành xong nhưng chưa khắc phục hậu quả thiệt hại thì Tòa án không áp dụng cơ chế tạm đình chỉ hoặc hoãn phiên tòa này.