Nuôi con nuôi không chỉ là một hành vi nhân đạo nhằm mang lại mái ấm cho những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, mà còn là một sự kiện pháp lý quan trọng làm thay đổi căn bản quan hệ nhân thân giữa trẻ em và cha mẹ đẻ. Một câu hỏi thường gặp là: Sau khi đã hoàn tất thủ tục cho con làm con nuôi, liệu cha mẹ đẻ còn giữ lại quyền lợi hay nghĩa vụ gì đối với đứa con của mình?

Sự chuyển giao quyền và nghĩa vụ pháp lý sau khi cho con nuôi

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, việc xác lập quan hệ nuôi con nuôi nhằm mục đích bảo đảm cho người được nhận nuôi có một môi trường gia đình tốt nhất để phát triển. Kể từ thời điểm việc giao nhận con nuôi được hoàn tất và ghi vào sổ hộ tịch, một "bức tường" pháp lý được dựng lên giữa đứa trẻ và gia đình đẻ của mình.

Căn cứ vào Điều 24 Luật Nuôi con nuôi 2010, hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi được quy định rất rõ ràng:

"1. Kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; giữa con nuôi và các thành viên khác của gia đình cha mẹ nuôi cũng có các quyền, nghĩa vụ đối với nhau theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, pháp luật dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan.
...
4. Kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện theo pháp luật, bồi thường thiệt hại, quản lý, định đoạt tài sản riêng đối với con đã cho làm con nuôi, trừ trường hợp cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi có thỏa thuận khác."

Như vậy, về nguyên tắc chung, cha mẹ đẻ sẽ chấm dứt hoàn toàn các quyền và nghĩa vụ đối với con. Đứa trẻ lúc này về mặt pháp lý được coi như con đẻ của cha mẹ nuôi. Cha mẹ nuôi có quyền thay đổi họ, tên, dân tộc của con theo quy định của pháp luật dân sự.

Những trường hợp ngoại lệ: Khi sợi dây liên kết vẫn tồn tại

Mặc dù nguyên tắc chung là chấm dứt quyền và nghĩa vụ, nhưng Luật Nuôi con nuôi 2010 vẫn mở ra những "cánh cửa" để duy trì mối liên hệ nếu các bên mong muốn.

1. Thỏa thuận giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi

Pháp luật tôn trọng quyền tự quyết của các bên. Nếu giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi có thỏa thuận về việc cha mẹ đẻ vẫn tiếp tục thực hiện một số quyền hoặc nghĩa vụ nhất định (ví dụ: quyền thăm nom, hỗ trợ tài chính...), thì thỏa thuận này vẫn có hiệu lực pháp luật. Điều này thường thấy trong các trường hợp nhận nuôi con nuôi trong nội bộ gia đình hoặc người thân thích.

2. Khôi phục quyền khi chấm dứt việc nuôi con nuôi

Quan hệ nuôi con nuôi không phải là vĩnh viễn trong mọi trường hợp. Nếu việc nuôi con nuôi bị chấm dứt theo quyết định của Tòa án, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ sẽ được xem xét khôi phục.

Theo Điều 78 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, hệ quả của việc chấm dứt nuôi con nuôi được quy định như sau:

"1. Quyền, nghĩa vụ của con nuôi đối với cha mẹ nuôi và người thân thích của cha mẹ nuôi chấm dứt kể từ ngày quyết định chấm dứt nuôi con nuôi của Tòa án có hiệu lực pháp luật.
2. Trong trường hợp con nuôi là người chưa thành niên hoặc người đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình thì Tòa án quyết định giao cho cha mẹ đẻ hoặc tổ chức, cá nhân khác chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục vì lợi ích của người đó.
3. Trong trường hợp con nuôi được giao cho cha mẹ đẻ thì quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với con được khôi phục."

Các căn cứ dẫn đến việc chấm dứt nuôi con nuôi

Để quyền của cha mẹ đẻ được khôi phục, việc nuôi con nuôi phải bị chấm dứt dựa trên các căn cứ pháp lý cụ thể. Theo quy định tại Luật Hôn nhân và gia đình 2014, các trường hợp này bao gồm:

• Con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi tự nguyện chấm dứt việc nuôi con nuôi.
• Con nuôi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi.
• Cha mẹ nuôi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con nuôi.
• Có hành vi vi phạm các điều cấm như: Giả mạo giấy tờ, phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi, lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi hoặc vi phạm pháp luật...

Tóm lại, việc cho con làm con nuôi là một quyết định hệ trọng. Cha mẹ đẻ cần hiểu rõ rằng, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc việc nuôi con nuôi bị chấm dứt, họ sẽ không còn tư cách pháp lý để can thiệp vào cuộc sống, tài sản hay đại diện cho đứa trẻ. Mọi quyền lợi và trách nhiệm lúc này đã hoàn toàn thuộc về cha mẹ nuôi.