Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc bảo hộ thương hiệu nông sản và đặc sản địa phương trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một tên gọi địa danh gắn liền với sản phẩm, mà còn là lời khẳng định về chất lượng, uy tín và bản sắc văn hóa của một vùng đất. Vậy pháp luật quy định như thế nào về quyền sử dụng loại tài sản trí tuệ đặc thù này?

1. Chỉ dẫn địa lý là gì? Phân biệt với chỉ dẫn nguồn gốc

Để hiểu rõ về quyền sử dụng, trước hết cần xác định chính xác bản chất của chỉ dẫn địa lý. Theo quy định tại khoản 22 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022):

"Chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ nguồn gốc địa lý của sản phẩm từ địa phương, khu vực, vùng lãnh thổ hoặc quốc gia cụ thể."

Thực tế, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa chỉ dẫn địa lý và chỉ dẫn nguồn gốc. Tuy nhiên, chỉ dẫn địa lý đòi hỏi khắt khe hơn: sản phẩm phải có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý (tự nhiên và con người) của khu vực đó quyết định. Ví dụ, nhắc đến Nước mắm Phú Quốc hay Vải thiều Thanh Hà, người tiêu dùng không chỉ biết nơi sản xuất mà còn tin tưởng vào hương vị đặc trưng không thể tìm thấy ở nơi khác.

2. Ai có quyền đăng ký chỉ dẫn địa lý tại Việt Nam?

Khác với nhãn hiệu thông thường, quyền đăng ký chỉ dẫn địa lý mang tính công cộng và thuộc quyền quản lý tối cao của Nhà nước. Theo Điều 88 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, quyền đăng ký thuộc về Nhà nước.

Tuy nhiên, Nhà nước không trực tiếp thực hiện mà cho phép các chủ thể sau tiến hành thủ tục:

• Tổ chức, cá nhân sản xuất sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý;
• Tổ chức đại diện cho các tổ chức, cá nhân sản xuất;
• Cơ quan hành chính địa phương nơi có chỉ dẫn địa lý.

Cần lưu ý rằng, việc thực hiện quyền đăng ký không đồng nghĩa với việc tổ chức, cá nhân đó trở thành chủ sở hữu. Họ chỉ là chủ thể quản lý hoặc sử dụng theo quy định.

3. Chủ sở hữu và quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý

Căn cứ khoản 4 Điều 121 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, Nhà nước là chủ sở hữu duy nhất đối với chỉ dẫn địa lý của Việt Nam. Quyền sử dụng sẽ được Nhà nước trao cho các tổ chức, cá nhân sản xuất sản phẩm tương ứng tại địa phương và đưa sản phẩm đó ra thị trường.

Các hành vi được coi là sử dụng chỉ dẫn địa lý bao gồm (theo khoản 7 Điều 124 Luật Sở hữu trí tuệ 2005):

• Gắn chỉ dẫn địa lý lên bao bì, hàng hóa, phương tiện kinh doanh;
• Lưu thông, chào bán, quảng cáo hoặc tàng trữ hàng hóa mang chỉ dẫn địa lý;
• Nhập khẩu hàng hóa có mang chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ.

4. Điều kiện để một sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý

Để được bảo hộ, chỉ dẫn địa lý phải đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt quy định tại Điều 79 Luật Sở hữu trí tuệ 2005:

1. Sản phẩm phải có nguồn gốc địa lý từ khu vực tương ứng.
2. Sản phẩm có chất lượng, danh tiếng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý quyết định.

Đặc biệt, Luật sửa đổi 2022 đã bổ sung quy định về chỉ dẫn địa lý đồng âm, cho phép bảo hộ nếu việc sử dụng trên thực tế không gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng và đảm bảo tính công bằng.

5. Những trường hợp không được bảo hộ chỉ dẫn địa lý

Không phải mọi tên gọi địa danh đều có thể trở thành chỉ dẫn địa lý. Điều 80 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 liệt kê các đối tượng bị loại trừ:

• Tên gọi đã trở thành tên gọi chung của hàng hóa (ví dụ: trà, cà phê không gắn với vùng cụ thể);
• Chỉ dẫn địa lý nước ngoài không còn được bảo hộ tại nước xuất xứ;
• Trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu đang được bảo hộ, có khả năng gây nhầm lẫn;
• Chỉ dẫn làm sai lệch nhận thức của người tiêu dùng về nguồn gốc thực sự của sản phẩm.

Việc hiểu rõ và thực thi đúng quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý không chỉ giúp doanh nghiệp bảo vệ lợi thế cạnh tranh mà còn là cách để gìn giữ giá trị di sản của dân tộc trên bản đồ kinh tế thế giới.