Lịch sử phát triển của pháp luật phá sản Việt Nam qua các thời kỳ

Trải qua hơn 30 năm đổi mới và phát triển kinh tế, hệ thống pháp luật về phá sản tại Việt Nam đã có những bước tiến dài, từ việc chỉ đơn thuần là công cụ để "khai tử" doanh nghiệp sang một cơ chế nhân văn hơn: ưu tiên phục hồi và tái cấu trúc. Việc hiểu rõ dòng chảy lịch sử này giúp chúng ta nhận diện được tầm vóc của bản cập nhật mới nhất hiện nay.

• Luật Phá sản doanh nghiệp 1993: Đặt nền móng đầu tiên cho cơ chế giải quyết nợ nần trong nền kinh tế thị trường sơ khai.
• Luật Phá sản 2004: Mở rộng đối tượng áp dụng và chi tiết hóa các thủ tục tố tụng.
• Luật Phá sản 2014: Đưa ra những cải cách mạnh mẽ về vai trò của Quản tài viên và trình tự giải quyết phá sản.
• Luật Phục hồi, phá sản 2025: Đây là văn bản pháp lý mới nhất, đánh dấu bước ngoặt lớn khi đưa cụm từ "Phục hồi" lên vị trí ưu tiên, chính thức có hiệu lực từ ngày 01/03/2026.

Thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong giải quyết phá sản theo Luật mới

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Luật Phục hồi, phá sản 2025 chính là việc phân định rõ ràng thẩm quyền của các cấp Tòa án. Theo quy định tại Điều 6 Luật Phục hồi, phá sản 2025, thẩm quyền được xác định như sau:

"1. Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết vụ việc phục hồi, phá sản trong phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ.

Phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ của Tòa án nhân dân khu vực đối với vụ việc phục hồi, phá sản do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định."

Việc trao quyền cho Tòa án nhân dân khu vực giúp rút ngắn khoảng cách địa lý, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp và các chủ nợ trong việc tiếp cận công lý. Đồng thời, Tòa án cấp tỉnh và Tòa án nhân dân tối cao sẽ đóng vai trò giám đốc thẩm, tái thẩm và giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền, đảm bảo tính thống nhất của pháp luật.

Ai có quyền và nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu phá sản từ năm 2026?

Không phải ai cũng có thể yêu cầu Tòa án mở thủ tục phá sản. Pháp luật quy định rất chặt chẽ về nhóm đối tượng này để tránh việc lạm dụng nhằm gây khó khăn cho doanh nghiệp. Căn cứ Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025, các đối tượng có quyền và nghĩa vụ nộp đơn bao gồm:

Nhóm có quyền nộp đơn

• Chủ nợ: Bao gồm chủ nợ không có bảo đảm và chủ nợ có bảo đảm một phần khi khoản nợ đến hạn không được thanh toán.
• Người lao động và Công đoàn: Có quyền nộp đơn khi doanh nghiệp nợ lương và các khoản thu nhập khác quá 06 tháng.
• Cổ đông hoặc nhóm cổ đông: Sở hữu từ 20% tổng số cổ phần phổ thông trở lên (hoặc tỷ lệ thấp hơn theo Điều lệ công ty).

Nhóm có nghĩa vụ bắt buộc

Khác với quyền (có thể thực hiện hoặc không), nhóm đối tượng sau đây bắt buộc phải nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, nếu không sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại:

• Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp.
• Chủ sở hữu doanh nghiệp tư nhân, Hội đồng quản trị công ty cổ phần.
• Cơ quan quản lý thuế và cơ quan Bảo hiểm xã hội (trong các trường hợp cụ thể quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 38).

Việc nắm vững các quy định mới này không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động trong lộ trình tái cấu trúc mà còn là lá chắn pháp lý quan trọng cho các chủ nợ và người lao động trong bối cảnh kinh tế đầy biến động.