Một buổi bảo vệ luận án tiến sĩ tại Việt Nam (ảnh minh họa)

Kể từ ngày 15/8/2021, con đường chinh phục học vị cao nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân - Tiến sĩ - sẽ chính thức bước sang một trang mới. Với việc ban hành Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT về Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tạo ra một làn sóng tranh luận sôi nổi trong giới học thuật. Câu hỏi lớn nhất được đặt ra là: Liệu quy định mới này có làm "giảm giá trị" bằng tiến sĩ hay thực chất là một bước đi nhằm đưa nghiên cứu khoa học tiệm cận hơn với thực tiễn Việt Nam?

Cánh cửa đầu vào: Linh hoạt nhưng không hạ chuẩn

Một trong những điểm thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở Điều 7 của Quy chế mới. So với Thông tư 08/2017/TT-BGDĐT trước đây, điều kiện dự tuyển đã được điều chỉnh theo hướng mở rộng đối tượng và linh hoạt hóa minh chứng năng lực nghiên cứu.

Cụ thể, người dự tuyển cần đáp ứng các yêu cầu cốt lõi sau:

• Về văn bằng: Đã tốt nghiệp thạc sĩ hoặc đại học hạng giỏi trở lên ở ngành phù hợp. Đặc biệt, quy chế mới chấp nhận cả những người tốt nghiệp trình độ tương đương bậc 7 theo Khung trình độ quốc gia Việt Nam ở các ngành chuyên sâu đặc thù.
• Về kinh nghiệm nghiên cứu: Đây là điểm "nới lỏng" rõ rệt nhất. Nếu như trước đây bắt buộc phải có bài báo khoa học công bố, thì nay ứng viên có thể minh chứng qua luận văn thạc sĩ (định hướng nghiên cứu) hoặc có thời gian công tác từ 24 tháng trở lên là giảng viên, nghiên cứu viên tại các cơ sở đào tạo, tổ chức khoa học công nghệ.
• Về ngoại ngữ: Yêu cầu đạt trình độ bậc 4 theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam hoặc các văn bằng tương đương do nước ngoài cấp.

Việc cho phép dùng luận văn thạc sĩ hoặc thâm niên công tác nghiên cứu để thay thế bài báo khoa học khi dự tuyển giúp những người có năng lực thực tiễn nhưng chưa có điều kiện công bố sớm không bị bỏ lại phía sau. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc đầu vào bị hạ thấp, bởi dự thảo đề cương nghiên cứu vẫn là bộ lọc khắt khe nhất để đánh giá tư duy của ứng viên.

Đầu ra luận án: Sự trở lại của các tạp chí nội địa uy tín

Điểm gây tranh cãi nhất và cũng là thay đổi lớn nhất nằm ở tiêu chuẩn công bố khoa học để được bảo vệ luận án tại Điều 14. Quy chế năm 2017 từng gây áp lực cực lớn khi bắt buộc nghiên cứu sinh phải có bài đăng trên các tạp chí thuộc danh mục WoS/Scopus (quốc tế).

Tại Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT, Bộ Giáo dục đã điều chỉnh theo hướng:

Chấp nhận các bài báo đăng trên các tạp chí khoa học trong nước được Hội đồng Giáo sư nhà nước quy định khung điểm đánh giá tới 0,75 điểm trở lên, hoặc sách chuyên khảo, chương sách tham khảo quốc tế. Tổng điểm công bố phải đạt từ 2,0 điểm trở lên.

Nhiều chuyên gia cho rằng, việc quá sùng bái các tạp chí quốc tế đôi khi dẫn đến tình trạng nghiên cứu những đề tài "xa rời" thực tiễn Việt Nam chỉ để dễ được đăng bài. Việc công nhận các tạp chí nội địa có chất lượng (được Hội đồng Giáo sư nhà nước thẩm định) là một sự khích lệ cần thiết cho nội lực khoa học nước nhà, đồng thời giúp các nghiên cứu giải quyết các vấn đề đặc thù của địa phương có cơ hội được ghi nhận.

Đột phá với bằng độc quyền sáng chế và giải thưởng nghệ thuật

Một điểm mới đầy tính nhân văn và thực tiễn là quy chế cho phép thay thế bài báo khoa học bằng các minh chứng khác như:

• Bằng độc quyền sáng chế quốc gia hoặc quốc tế.
• Giải thưởng chính thức của các cuộc thi quốc gia, quốc tế trong lĩnh vực nghệ thuật, thể dục thể thao.

Điều này mở ra cơ hội lớn cho các nghiên cứu sinh thuộc khối ngành kỹ thuật ứng dụng và nghệ thuật - nơi mà một sản phẩm thực tế có giá trị gấp nhiều lần một bài báo lý thuyết.

Trở thành Tiến sĩ có thực sự "dễ hơn"?

Nếu chỉ nhìn vào việc không bắt buộc công bố quốc tế, nhiều người sẽ lầm tưởng rằng việc lấy bằng tiến sĩ từ sau ngày 15/8/2021 sẽ trở nên dễ dàng. Tuy nhiên, thực tế có thể ngược lại. Việc yêu cầu tổng điểm công bố đạt 2,0 điểm (với các tạp chí 0,75 điểm) đòi hỏi nghiên cứu sinh phải có số lượng bài viết nhiều hơn và chất lượng ổn định hơn.

Hơn nữa, quy chế mới tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ sở đào tạo và người hướng dẫn. Việc hậu kiểm và công khai luận án trên mạng xã hội sẽ là "bộ lọc" cộng đồng cực kỳ khắt khe. Một luận án kém chất lượng khi bị phơi bày trước công luận sẽ là dấu chấm hết cho uy tín của cả thầy và trò.

Lời khuyên cho các ứng viên: Đừng nhìn vào quy định mới như một sự nới lỏng để chủ quan. Hãy tận dụng sự linh hoạt này để tập trung vào những nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao, đóng góp thực sự cho ngành và cho xã hội. Dù là tạp chí quốc tế hay nội địa, giá trị cuối cùng của một Tiến sĩ vẫn nằm ở tư duy độc lập và khả năng sáng tạo tri thức mới.

Hy vọng với những thay đổi này, nền giáo dục đại học Việt Nam sẽ đón nhận thêm nhiều tân Tiến sĩ thực chất, góp phần đưa khoa học nước nhà phát triển bền vững.