Bản chất và vai trò của thuế nhập khẩu trong nền kinh tế hội nhập

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do (FTA), việc hiểu rõ về thuế nhập khẩu không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là chiến lược quan trọng để doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí vận hành. Theo quy định tại Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, thuế nhập khẩu là loại thuế gián thu đánh vào các mặt hàng được phép nhập khẩu qua cửa khẩu, biên giới Việt Nam.

Mục tiêu cốt lõi của loại thuế này là bảo hộ sản xuất trong nước, điều tiết cán cân thương mại và tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước. Đặc biệt, trong năm 2023, khi các chuỗi cung ứng toàn cầu có nhiều biến động, việc nắm vững các quy định về thuế quan giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch kinh doanh.

1. Đối tượng chịu thuế và người nộp thuế theo quy định hiện hành

Căn cứ vào Điều 2 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, đối tượng chịu thuế nhập khẩu bao gồm:

• Hàng hóa nhập khẩu qua cửa khẩu, biên giới Việt Nam.
• Hàng hóa nhập khẩu từ khu phi thuế quan vào thị trường trong nước.
• Hàng hóa nhập khẩu tại chỗ (theo quy định của pháp luật).

Song song với đó, Điều 3 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016 cũng xác định rõ người nộp thuế là chủ hàng hóa, tổ chức nhận ủy thác hoặc người được ủy quyền thực hiện thủ tục hải quan.

"Điều 3. Người nộp thuế
1. Chủ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.
2. Tổ chức nhận ủy thác xuất khẩu, nhập khẩu.
3. Người xuất cảnh, nhập cảnh có hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, gửi hoặc nhận hàng hóa qua cửa khẩu, biên giới Việt Nam..."

2. Căn cứ và phương pháp tính thuế nhập khẩu chuẩn xác

Để tính toán chính xác số thuế phải nộp, doanh nghiệp cần dựa trên hai yếu tố then chốt: Trị giá tính thuế và Thuế suất. Theo Điều 5 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, phương pháp tính thuế theo tỷ lệ phần trăm được xác định như sau:

Số tiền thuế nhập khẩu = Trị giá tính thuế x Thuế suất thuế nhập khẩu

Trong đó:

• Trị giá tính thuế: Là trị giá hải quan của hàng hóa nhập khẩu, thường được xác định dựa trên giá thực tế phải trả tính đến cửa khẩu nhập đầu tiên.
• Thuế suất: Được quy định cụ thể cho từng mã HS của hàng hóa trong Biểu thuế nhập khẩu.

Đối với các mặt hàng áp dụng thuế tuyệt đối hoặc thuế hỗn hợp, căn cứ tính thuế sẽ dựa trên lượng hàng hóa thực tế và mức thuế tuyệt đối quy định tại Điều 6 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016.

3. Phân loại các mức thuế suất thuế nhập khẩu năm 2023

Hệ thống thuế suất thuế nhập khẩu tại Việt Nam khá đa dạng nhằm phục vụ các mục tiêu đối ngoại và bảo hộ kinh tế. Theo Điều 11 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, có 3 loại thuế suất chính:

• Thuế suất ưu đãi: Áp dụng cho hàng hóa có xuất xứ từ nước, nhóm nước hoặc vùng lãnh thổ thực hiện đối xử tối huệ quốc (MFN) trong quan hệ thương mại với Việt Nam.
• Thuế suất ưu đãi đặc biệt: Áp dụng cho hàng hóa có xuất xứ từ các nước có thỏa thuận ưu đãi đặc biệt về thuế nhập khẩu với Việt Nam (như các hiệp định CPTPP, EVFTA, RCEP...). Đây là mức thuế giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí nhất nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn về quy tắc xuất xứ (C/O).
• Thuế suất thông thường: Áp dụng cho các trường hợp còn lại. Mức thuế suất thông thường được quy định bằng 150% thuế suất ưu đãi của từng mặt hàng tương ứng.

4. Các trường hợp miễn thuế và hoàn thuế cần lưu ý

Pháp luật Việt Nam dành nhiều ưu đãi cho các dự án đầu tư trọng điểm hoặc hàng hóa phục vụ mục đích an sinh xã hội. Điều 16 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016 quy định các trường hợp miễn thuế như:

• Hàng hóa nhập khẩu để gia công, sản xuất hàng xuất khẩu.
• Hàng hóa nhập khẩu để tạo tài sản cố định của đối tượng được hưởng ưu đãi đầu tư.
• Hàng hóa nhập khẩu phục vụ hoạt động dầu khí, nghiên cứu khoa học.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần nắm vững quy định tại Nghị định 134/2016/NĐ-CP và Nghị định 18/2021/NĐ-CP để thực hiện các thủ tục miễn thuế, hoàn thuế đúng quy trình, tránh các rủi ro về hậu kiểm hải quan.

Kết luận

Thuế nhập khẩu là một mảng kiến thức phức tạp và thường xuyên thay đổi theo các cam kết quốc tế. Việc cập nhật kịp thời các quy định mới trong năm 2023 không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật mà còn mở ra cơ hội tối ưu hóa lợi nhuận thông qua các ưu đãi thuế quan. Doanh nghiệp nên thường xuyên đối chiếu mã HS và kiểm tra các hiệp định thương mại liên quan để đảm bảo quyền lợi tối đa khi thực hiện hoạt động nhập khẩu.