Trong thực tế, không ít trường hợp người dân ngỡ ngàng khi thấy máy móc, thiết bị đến san lấp mặt bằng hoặc nhận được quyết định cưỡng chế mà trước đó chưa hề nhận được bất kỳ thông báo thu hồi đất nào. Đây không chỉ là cú sốc về tâm lý mà còn là một dấu hiệu cho thấy quy trình hành chính đang có vấn đề pháp lý nghiêm trọng. Vậy theo quy định mới nhất của Luật Đất đai 2024, cơ quan Nhà nước có bắt buộc phải thông báo trước khi thu hồi đất không và người dân phải làm gì để đòi lại công bằng?

Thông báo thu hồi đất: Nghĩa vụ bắt buộc của cơ quan Nhà nước

Theo quy định tại khoản 1 Điều 85 Luật Đất đai 2024, việc thông báo thu hồi đất là một bước không thể thiếu trong quy trình thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

1. Trước khi ban hành quyết định thu hồi đất, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải gửi văn bản thông báo thu hồi đất cho người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan (nếu có) biết chậm nhất là 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp. Nội dung thông báo thu hồi đất bao gồm: lý do thu hồi đất; diện tích, vị trí khu đất thu hồi; tiến độ thu hồi đất; kế hoạch điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm; kế hoạch di dời người dân khỏi khu vực thu hồi đất; kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Như vậy, pháp luật đã quy định rất rõ về thời hạn "vàng" để người dân chuẩn bị tâm lý và phương án di dời:

• Ít nhất 90 ngày đối với đất nông nghiệp.
• Ít nhất 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp.

Nếu cơ quan có thẩm quyền bỏ qua bước này hoặc thông báo không đúng thời hạn, toàn bộ quy trình thu hồi đất sau đó có thể bị coi là trái pháp luật.

Người dân cần làm gì khi bị thu hồi đất "chui"?

Khi phát hiện quyền lợi của mình bị xâm phạm do thiếu thông báo thu hồi đất, người dân có hai công cụ pháp lý mạnh mẽ để bảo vệ mình: Khiếu nại hoặc Khởi kiện theo quy định tại khoản 1 Điều 237 Luật Đất đai 2024.

1. Quy trình khiếu nại hành chính

Người dân có thể gửi đơn khiếu nại đến Chủ tịch UBND cấp huyện hoặc cấp tỉnh (tùy theo cơ quan nào ban hành quyết định thu hồi đất theo Điều 83 Luật Đất đai 2024).

• Bước 1: Gửi đơn khiếu nại kèm theo các bằng chứng chứng minh việc không nhận được thông báo.
• Bước 2: Cơ quan có thẩm quyền thụ lý trong vòng 10 ngày.
• Bước 3: Xác minh và tổ chức đối thoại trực tiếp giữa người dân và chính quyền.
• Bước 4: Ban hành quyết định giải quyết khiếu nại.

2. Khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án

Nếu việc khiếu nại không đem lại kết quả thỏa đáng, hoặc người dân muốn chọn con đường tư pháp ngay từ đầu, khởi kiện tại Tòa án là lựa chọn tối ưu.

• Thẩm quyền: Nếu quyết định do UBND huyện ban hành, Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ giải quyết. Nếu do UBND tỉnh ban hành, Tòa án nhân dân cấp cao sẽ thụ lý.
• Thời hạn: Tòa án sẽ xem xét đơn trong vòng 03 ngày làm việc và tiến hành các thủ tục xét xử theo Luật Tố tụng hành chính.

Việc thu hồi đất là một vấn đề phức tạp ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân. Do đó, sự minh bạch trong thông báo không chỉ là quy định pháp luật mà còn là đạo đức công vụ. Người dân cần chủ động tìm hiểu kiến thức pháp luật hoặc tham vấn ý kiến chuyên gia để đảm bảo mọi quyền lợi về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện đúng quy định.