Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống, từ tuyển dụng đến y tế và an ninh quốc gia, việc thiết lập một "hàng rào" pháp lý để quản trị rủi ro trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ đã đưa ra đề xuất về Danh mục hệ thống trí tuệ nhân tạo có rủi ro cao, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc quản lý công nghệ tại Việt Nam.

Lộ diện 13 nhóm hệ thống AI nằm trong "tầm ngắm" rủi ro cao

Theo Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ và Công văn 1101/BKHCN-CNS&CĐS ngày 03/03/2026, danh mục hệ thống AI có rủi ro cao được chia thành 13 nhóm cụ thể, dựa trên mức độ tác động đến quyền lợi cá nhân và an ninh xã hội. Việc phân loại này phù hợp với tinh thần của Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025.

Nhóm I: Tác động trực tiếp đến quyền con người

Đây là nhóm nhạy cảm nhất, bao gồm các hệ thống AI dùng để phân loại, xếp hạng cá nhân hoặc phục vụ các quyết định quan trọng như tuyển dụng, kỷ luật lao động. Đặc biệt, các hệ thống nhận dạng sinh trắc học từ xa trong không gian công cộng sẽ bị kiểm soát gắt gao nhất.

• Ngưỡng áp dụng: Đối với AI tuyển dụng, ngưỡng được đề xuất là từ 500 người lao động/năm hoặc khi kết quả AI là căn cứ chính để ra quyết định.
• Bảo vệ dữ liệu: Các hệ thống này phải tuân thủ nghiêm ngặt Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 để tránh xâm phạm quyền riêng tư.

Nhóm II & III: An toàn, an ninh và lĩnh vực thiết yếu

Các hệ thống AI vận hành hạ tầng thiết yếu như điện, nước, giao thông hoặc hỗ trợ chẩn đoán y tế được xếp vào nhóm rủi ro cao nếu ảnh hưởng đến trên 10.000 người hoặc triển khai tại 2 tỉnh trở lên. Trong lĩnh vực tài chính, AI xét duyệt tín dụng tự động hóa trên 30% cũng nằm trong danh mục này.

Bắt buộc chứng nhận sự phù hợp: "Giấy thông hành" cho AI

Điểm đáng chú ý nhất trong dự thảo là quy định về việc chứng nhận sự phù hợp trước khi đưa vào sử dụng. Không phải mọi hệ thống AI đều cần chứng nhận, nhưng có 3 nhóm bắt buộc phải có "giấy thông hành" này:

1. Hệ thống AI là thành phần bảo đảm an toàn trong các sản phẩm, hàng hóa rủi ro cao theo quy định chuyên ngành.
2. Hệ thống AI thực hiện chức năng của sản phẩm, hàng hóa bắt buộc phải kiểm định.
3. Hệ thống nhận dạng sinh trắc học từ xa tại nơi công cộng.

"Hệ thống trí tuệ nhân tạo là hệ thống dựa trên máy móc được thiết kế để vận hành với các mức độ tự chủ khác nhau và có thể, cho các mục tiêu rõ ràng hoặc ngầm định, tạo ra các đầu ra như dự báo, khuyến nghị hoặc quyết định có ảnh hưởng đến môi trường thực hoặc ảo." - Trích dẫn định nghĩa tại Điều 1 Luật Công nghiệp công nghệ số 2025.

Việc ban hành danh mục này không nhằm mục đích kìm hãm công nghệ, mà để tạo ra một môi trường phát triển bền vững, nơi niềm tin của người dùng được bảo đảm bởi các quy định pháp lý minh bạch. Các doanh nghiệp công nghệ cần chủ động rà soát hệ thống của mình để sẵn sàng đáp ứng các tiêu chuẩn mới khi Quyết định chính thức có hiệu lực.