Khởi nghiệp và tự mình làm chủ là khát vọng của rất nhiều người trẻ hiện nay. Tuy nhiên, một trong những câu hỏi phổ biến nhất mà các nhà khởi nghiệp thường đặt ra là: "Tôi không có bằng đại học, liệu có thể đứng tên thành lập công ty được không?". Câu trả lời nằm ở sự phân biệt rõ ràng giữa quyền thành lập doanh nghiệp và điều kiện kinh doanh các ngành nghề đặc thù.

Tự do kinh doanh - Quyền cơ bản không phụ thuộc vào bằng cấp

Theo quy định tại Luật Doanh nghiệp 2020 và Nghị định 01/2021/NĐ-CP, về nguyên tắc chung, cá nhân có quyền tự do kinh doanh những ngành nghề mà pháp luật không cấm. Khi thực hiện thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp, cơ quan đăng ký kinh doanh không yêu cầu người thành lập phải nộp bằng cấp hay chứng chỉ chuyên môn.

Điều này có nghĩa là, nếu bạn muốn mở một công ty thương mại, dịch vụ thông thường như bán lẻ quần áo, kinh doanh quán cà phê hay cung cấp dịch vụ tư vấn marketing, bạn hoàn toàn có thể thực hiện mà không cần bất kỳ tấm bằng đại học nào. Pháp luật tôn trọng quyền tự do sáng tạo và nỗ lực kinh doanh của mọi công dân đáp ứng đủ năng lực hành vi dân sự.

Những trường hợp "ngoại lệ" bắt buộc phải có chứng chỉ hành nghề

Mặc dù việc đăng ký thành lập công ty không yêu cầu bằng cấp, nhưng để doanh nghiệp đi vào hoạt động thực tế trong một số lĩnh vực đặc thù, pháp luật yêu cầu người quản lý hoặc nhân viên chuyên trách phải có bằng cấp hoặc chứng chỉ hành nghề phù hợp. Đây được gọi là các ngành nghề kinh doanh có điều kiện.

Dưới đây là một số ví dụ điển hình về các ngành nghề yêu cầu bằng cấp chuyên môn:

• Dịch vụ bảo vệ: Người chịu trách nhiệm về an ninh, trật tự phải có bằng tốt nghiệp từ cao đẳng trở lên.
• Dịch vụ kế toán, thuế: Phải có ít nhất 02 nhân viên có chứng chỉ hành nghề kế toán hoặc đại lý thuế.
• Hành nghề Luật sư: Chủ sở hữu hoặc người đứng đầu phải có Chứng chỉ hành nghề luật sư và Thẻ luật sư.
• Dịch vụ y tế, dược phẩm: Người đứng đầu cơ sở phải có bằng cấp chuyên môn y khoa và chứng chỉ hành nghề tương ứng.

Ai bị cấm thành lập và quản lý doanh nghiệp?

Thay vì tập trung vào bằng cấp, pháp luật lại quy định rất chặt chẽ về đối tượng không được phép thành lập doanh nghiệp để đảm bảo tính minh bạch và đạo đức công vụ. Cụ thể, tại Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020, các đối tượng sau đây bị cấm:

"1. Tổ chức, cá nhân sau đây không có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam: a) Cơ quan nhà nước, đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân sử dụng tài sản nhà nước để thành lập doanh nghiệp thu lợi riêng cho cơ quan, đơn vị mình; b) Cán bộ, công chức, viên chức theo quy định của Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức; c) Sĩ quan, hạ sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng thuộc Quân đội nhân dân Việt Nam; sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp, công nhân công an thuộc Công an nhân dân Việt Nam..."

Ngoài ra, những người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người chưa thành niên hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự cũng không được phép đứng tên thành lập công ty.

Lời khuyên cho nhà khởi nghiệp

Bằng cấp có thể là một lợi thế về kiến thức, nhưng không phải là điều kiện tiên quyết để bạn trở thành một giám đốc. Nếu bạn có ý tưởng kinh doanh tuyệt vời và khả năng quản trị tốt, đừng để việc thiếu bằng cấp ngăn cản bước tiến của mình. Tuy nhiên, hãy luôn đảm bảo rằng bạn đã tìm hiểu kỹ các điều kiện kinh doanh đối với ngành nghề mình lựa chọn để tránh các rủi ro pháp lý không đáng có.

Việc tham vấn các chuyên gia pháp lý trước khi đặt bút ký vào hồ sơ đăng ký kinh doanh là một bước đi thông minh để bảo vệ thành quả khởi nghiệp của bạn trong tương lai.