Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án liên quan đến người chưa thành niên, việc xác định chính xác độ tuổi của người bị buộc tội đóng vai trò quyết định đến việc có khởi tố hay không, cũng như áp dụng các chính sách hình sự tương ứng. Một vấn đề thực tiễn thường gây tranh cãi là: Nếu xác định được chính xác đến từng giờ, từng phút sinh thì tuổi chịu trách nhiệm hình sự sẽ được tính như thế nào?

Giải đáp từ Tòa án nhân dân tối cao về cách tính tuổi

Tại Công văn 64/TANDTC-PC năm 2019, Tòa án nhân dân tối cao đã đưa ra hướng dẫn cụ thể đối với vướng mắc về việc tính tuổi chịu trách nhiệm hình sự khi xác định được ngày, giờ, phút sinh của người bị buộc tội.

Theo đó, căn cứ vào quy định tại Điều 417 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tuổi của người bị buộc tội được xác định theo ngày sinh mà không tính theo giờ, phút sinh. Đây là một quy định mang tính thống nhất nhằm đảm bảo sự minh bạch và dễ dàng trong quá trình áp dụng pháp luật trên thực tế.

Điều 417. Xác định tuổi của người bị buộc tội, người bị hại là người dưới 18 tuổi
1. Việc xác định tuổi của người bị buộc tội, người bị hại là người dưới 18 tuổi do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện theo quy định của pháp luật.
2. Trường hợp đã áp dụng các biện pháp hợp pháp mà vẫn không xác định được chính xác ngày, tháng, năm sinh thì ngày, tháng, năm sinh của họ được xác định như sau:
a) Trường hợp xác định được tháng nhưng không xác định được ngày thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó làm ngày sinh;
b) Trường hợp xác định được quý nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong quý đó làm ngày sinh;
c) Trường hợp xác định được nửa năm nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong nửa năm đó làm ngày sinh;
d) Trường hợp xác định được năm nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong năm đó làm ngày sinh.

Nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội

Một trong những lý do quan trọng nhất được Tòa án nhân dân tối cao nhấn mạnh chính là nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội. Mặc dù trong một số trường hợp, hồ sơ hộ tịch hoặc chứng cứ có thể chỉ ra chính xác giờ, phút sinh, nhưng việc áp dụng cách tính theo ngày sinh (tức là người đó chỉ được coi là đủ tuổi khi hết ngày sinh nhật của mình) sẽ tạo ra một khoảng thời gian có lợi hơn cho người bị buộc tội.

Ví dụ: Nếu một người sinh vào lúc 23 giờ 50 phút ngày 01/01/2003, thì theo cách tính giờ, họ đã đủ 16 tuổi vào lúc 23 giờ 50 phút ngày 01/01/2019. Tuy nhiên, theo quy định pháp luật hiện hành, họ chỉ được coi là đủ 16 tuổi khi hết ngày 01/01/2019 (tức là từ 0 giờ ngày 02/01/2019). Điều này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong việc xác định năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015.

Tầm quan trọng của việc xác định độ tuổi trong tố tụng

Việc xác định độ tuổi không chỉ dừng lại ở việc xác định có phạm tội hay không mà còn liên quan mật thiết đến:

• Mức hình phạt: Người dưới 18 tuổi luôn được hưởng chính sách giảm nhẹ hình phạt so với người trưởng thành.
• Biện pháp ngăn chặn: Các quy định về tạm giữ, tạm giam đối với người dưới 18 tuổi khắt khe hơn nhiều.
• Thủ tục tố tụng đặc biệt: Phải có sự tham gia của người giám hộ, người bào chữa và các chuyên gia tâm lý, giáo dục.

Như vậy, hướng dẫn tại Công văn 64/TANDTC-PC đã tháo gỡ những lúng túng cho các cơ quan tiến hành tố tụng, đảm bảo việc áp dụng pháp luật thống nhất trên toàn quốc, đồng thời bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội theo tinh thần nhân đạo của pháp luật Việt Nam.

Ngoài nội dung về hình sự, Công văn này còn giải đáp nhiều vướng mắc quan trọng khác trong lĩnh vực dân sự và tố tụng hành chính, góp phần nâng cao chất lượng xét xử của hệ thống Tòa án.