Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái không chỉ là sợi dây huyết thống thiêng liêng mà còn là quan hệ pháp lý được Nhà nước bảo hộ nghiêm ngặt. Tuy nhiên, trong thực tế xã hội hiện nay, không ít trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn. Khi mâu thuẫn xảy ra và hai người không còn chung sống, vấn đề đảm bảo quyền lợi cho con cái, đặc biệt là nghĩa vụ cấp dưỡng, trở thành một bài toán pháp lý nan giải đối với người trực tiếp nuôi dưỡng.

Trách nhiệm cấp dưỡng của cha mẹ khi không trực tiếp nuôi con

Theo quy định tại Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, ngay cả sau khi ly hôn hoặc không chung sống, cha mẹ vẫn có quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.

Đặc biệt, khoản 2 Điều 82 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nhấn mạnh:

Người cha hoặc người mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con.

Cấp dưỡng được hiểu là việc một người đóng góp tiền bạc hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình nhưng có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng. Đối tượng được nhận cấp dưỡng bao gồm:

• Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi).
• Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
• Người gặp khó khăn, túng thiếu theo quy định cụ thể của pháp luật.

Rào cản khi không đăng ký kết hôn và cách tháo gỡ

Việc không đăng ký kết hôn đồng nghĩa với việc pháp luật không thừa nhận quan hệ vợ chồng giữa hai bên. Điều này dẫn đến hệ lụy là trên Giấy khai sinh của con thường trống tên cha (nếu người mẹ đi khai sinh một mình), khiến việc yêu cầu cấp dưỡng trở nên khó khăn do thiếu căn cứ chứng minh quan hệ huyết thống về mặt pháp lý.

Để có thể "đòi" tiền cấp dưỡng trong trường hợp này, bước tiên quyết là phải thực hiện thủ tục xác nhận cha, mẹ, con. Chỉ khi có quyết định hoặc bản án có hiệu lực của cơ quan Nhà nước xác nhận quan hệ cha con/mẹ con thì nghĩa vụ cấp dưỡng mới chính thức phát sinh.

1. Thủ tục nhận cha, mẹ, con tại cơ quan hành chính

Nếu các bên tự nguyện và không có tranh chấp, thủ tục được thực hiện theo Điều 25 Luật Hộ tịch 2014. Hồ sơ bao gồm:

• Tờ khai đăng ký nhận cha, mẹ, con (theo mẫu quy định).
• Chứng cứ chứng minh quan hệ cha con hoặc mẹ con: Văn bản giám định ADN của cơ quan y tế, tổ chức giám định hợp pháp. Trong trường hợp không có văn bản giám định, có thể sử dụng thư từ, phim ảnh, đồ vật hoặc văn bản cam đoan có ít nhất 02 người làm chứng theo quy định tại Điều 14 Thông tư 04/2020/TT-BTP.

Thẩm quyền giải quyết thuộc về UBND cấp xã nơi cư trú của người nhận hoặc người được nhận. Thời hạn giải quyết thường là 03 ngày làm việc (có thể kéo dài thêm không quá 05 ngày nếu cần xác minh).

2. Khởi kiện tại Tòa án khi có tranh chấp

Trong trường hợp một bên trốn tránh, không thừa nhận con hoặc không tự nguyện cấp dưỡng, người đang trực tiếp nuôi con có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân cấp huyện để yêu cầu xác định cha cho con và buộc thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng trong cùng một vụ án.

Xác định mức cấp dưỡng như thế nào cho hợp lý?

Pháp luật hiện hành không ấn định một con số cụ thể (ví dụ 2 triệu hay 5 triệu đồng) mà ưu tiên sự thỏa thuận giữa các bên. Theo Điều 116 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, mức cấp dưỡng được căn cứ vào:

• Thu nhập và khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng.
• Nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng (chi phí ăn, mặc, ở, học tập, khám chữa bệnh...).

Nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ căn cứ vào điều kiện kinh tế của các bên để quyết định mức cấp dưỡng phù hợp, thường dao động từ 15% - 30% thu nhập của người có nghĩa vụ hoặc một mức cố định tương đương với mức lương cơ sở.

Chế tài nghiêm khắc đối với hành vi trốn tránh cấp dưỡng

Việc từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng không chỉ vi phạm đạo đức mà còn phải đối mặt với các chế tài pháp lý nghiêm khắc:

Về hành chính: Theo quy định tại khoản 3 Điều 64 Nghị định 82/2020/NĐ-CP, hành vi không thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, trốn tránh hoặc trì hoãn thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng sau khi đã có bản án, quyết định của Tòa án có thể bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.

Về hình sự: Nếu hành vi trốn tránh cấp dưỡng dẫn đến hậu quả nghiêm trọng (con bị nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe) hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm, người phạm tội có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng" theo Điều 186 Bộ luật Hình sự 2015 với mức hình phạt cao nhất lên đến 02 năm tù giam.

Tóm lại, dù không đăng ký kết hôn, quyền lợi của trẻ em vẫn luôn được pháp luật đặt lên hàng đầu. Người mẹ (hoặc người cha) đang trực tiếp nuôi con cần nắm vững các quy định pháp lý để yêu cầu bên còn lại thực hiện đúng trách nhiệm của mình, đảm bảo cho con có một tương lai tốt đẹp hơn.