Sa thải là hình thức kỷ luật lao động nặng nhất mà người sử dụng lao động có thể áp dụng, dẫn đến việc chấm dứt ngay lập tức quan hệ lao động. Kể từ ngày 01/01/2021, khi Bộ luật Lao động 2019 chính thức có hiệu lực, các quy định về sa thải đã có những thay đổi quan trọng, đòi hỏi cả doanh nghiệp và người lao động phải nắm vững để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.

11 căn cứ pháp lý để sa thải người lao động hợp pháp

Theo quy định tại Điều 125 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động chỉ được quyền sa thải người lao động nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Nhóm hành vi tệ nạn: Trộm cắp, tham ô, đánh bạc, cố ý gây thương tích hoặc sử dụng ma túy ngay tại nơi làm việc.
• Nhóm xâm phạm lợi ích doanh nghiệp: Tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ; xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của người sử dụng lao động.
• Gây thiệt hại nghiêm trọng: Có hành vi gây thiệt hại nghiêm trọng hoặc đe dọa gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về tài sản, lợi ích của người sử dụng lao động.
• Quấy rối tình dục: Đây là điểm mới nổi bật của luật năm 2019, cho phép sa thải nếu có hành vi quấy rối tình dục tại nơi làm việc được quy định trong nội quy lao động.
• Tái phạm kỷ luật: Người lao động bị xử lý kỷ luật kéo dài thời hạn nâng lương hoặc cách chức mà tái phạm trong thời gian chưa xóa kỷ luật.
• Tự ý bỏ việc: Bỏ việc 05 ngày cộng dồn trong 30 ngày hoặc 20 ngày cộng dồn trong 365 ngày mà không có lý do chính đáng.

Cần lưu ý rằng, việc xác định "lý do chính đáng" khi bỏ việc bao gồm thiên tai, hỏa hoạn, bản thân hoặc thân nhân bị ốm có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền.

Tạm đình chỉ công việc: Quyền lợi về lương không thể bỏ qua

Trong quá trình xác minh vụ việc kỷ luật phức tạp, doanh nghiệp có quyền tạm đình chỉ công việc của người lao động theo Điều 128 Bộ luật Lao động 2019. Tuy nhiên, quy trình này phải tuân thủ nghiêm ngặt:

• Thời hạn: Không quá 15 ngày, trường hợp đặc biệt không quá 90 ngày.
• Tiền lương: Người lao động được tạm ứng 50% tiền lương trước khi bị đình chỉ.
• Kết quả xác minh: Nếu người lao động không bị xử lý kỷ luật, doanh nghiệp phải trả đủ tiền lương cho thời gian tạm đình chỉ. Ngay cả khi bị kỷ luật, người lao động cũng không phải trả lại số tiền lương đã tạm ứng.

Những 'vùng cấm' khi xử lý kỷ luật sa thải

Pháp luật lao động Việt Nam bảo vệ đặc biệt một số nhóm đối tượng. Theo Điều 122, doanh nghiệp không được xử lý kỷ luật đối với người lao động đang trong các khoảng thời gian sau:

"a) Nghỉ ốm đau, điều dưỡng; nghỉ việc được sự đồng ý của người sử dụng lao động;
b) Đang bị tạm giữ, tạm giam;
c) Đang chờ kết quả của cơ quan có thẩm quyền điều tra xác minh và kết luận đối với hành vi vi phạm...;
d) Người lao động nữ mang thai; người lao động nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi."

Bên cạnh đó, các hành vi như phạt tiền, cắt lương thay cho kỷ luật hoặc xâm phạm danh dự, nhân phẩm người lao động đều bị nghiêm cấm tuyệt đối.

Quy trình 3 bước xử lý sa thải chuẩn Nghị định 145/2020/NĐ-CP

Để việc sa thải có hiệu lực pháp luật, doanh nghiệp phải thực hiện đúng trình tự quy định tại Điều 70 Nghị định 145/2020/NĐ-CP:

Bước 1: Xác lập biên bản vi phạm

Khi phát hiện hành vi, người sử dụng lao động phải lập biên bản ngay tại chỗ và thông báo cho tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở. Nếu phát hiện sau thời điểm vi phạm, doanh nghiệp phải thu thập đầy đủ chứng cứ chứng minh lỗi.

Bước 2: Tổ chức cuộc họp kỷ luật

Doanh nghiệp phải thông báo trước ít nhất 05 ngày làm việc cho các thành phần bắt buộc tham dự (người lao động, tổ chức đại diện lao động, người đại diện pháp luật nếu lao động dưới 15 tuổi). Cuộc họp phải được lập thành biên bản và có chữ ký của các bên tham gia.

Bước 3: Ban hành và gửi quyết định sa thải

Quyết định sa thải phải được ban hành trong thời hiệu kỷ luật (thường là 06 tháng) và gửi đến các bên liên quan. Lưu ý, người có thẩm quyền ký quyết định phải là người có thẩm quyền giao kết hợp đồng lao động hoặc người được quy định trong nội quy.

Quyền lợi còn lại của người lao động sau khi bị sa thải

Dù bị sa thải, người lao động vẫn có những quyền lợi cơ bản không thể bị tước bỏ:

• Tiền lương: Được thanh toán đầy đủ tiền lương cho những ngày đã làm việc mà chưa được trả.
• Sổ bảo hiểm: Doanh nghiệp có trách nhiệm hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và trả lại cùng các giấy tờ khác đã thu giữ.
• Chế độ khác: Thanh toán tiền phép năm nếu chưa nghỉ hết (tùy trường hợp cụ thể theo quy định của doanh nghiệp).

Tuy nhiên, người lao động bị sa thải sẽ không được hưởng trợ cấp thôi việc. Đây là tổn thất kinh tế lớn nhất bên cạnh việc mất việc làm, do đó người lao động cần hết sức thận trọng trong việc tuân thủ nội quy lao động tại nơi làm việc.