Dịp cận Tết Nguyên đán, vấn đề lương thưởng luôn là tâm điểm chú ý của hàng triệu người lao động. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại những doanh nghiệp tìm cách sa thải nhân viên sát ngày Tết nhằm mục đích "né" các khoản thưởng cuối năm. Hành vi này không chỉ vi phạm đạo đức kinh doanh mà còn đối mặt với những chế tài pháp lý cực kỳ nghiêm khắc, bao gồm cả án tù theo quy định của pháp luật Việt Nam.

1. Sa thải người lao động để "né" thưởng Tết là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng

Thưởng Tết, dù thường được coi là khoản hỗ trợ tùy thuộc vào kết quả kinh doanh, nhưng trong nhiều trường hợp đã được quy định rõ trong hợp đồng lao động hoặc quy chế của công ty. Việc doanh nghiệp cố tình tìm lý do không chính đáng để chấm dứt hợp đồng ngay trước thềm năm mới nhằm quỵt tiền thưởng là hành vi đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật.

Theo quy định tại Bộ luật Lao động 2019, quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng của người sử dụng lao động bị giới hạn nghiêm ngặt trong một số trường hợp cụ thể. Nếu không chứng minh được lỗi của người lao động hoặc các lý do khách quan theo luật định, việc sa thải sẽ bị coi là trái luật.

2. Các trường hợp người sử dụng lao động được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng

Căn cứ Điều 36 Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp chỉ có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng trong các trường hợp sau:

• Người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí đánh giá trong quy chế của công ty.
• Người lao động bị ốm đau, tai nạn đã điều trị thời gian dài (12 tháng với hợp đồng không xác định thời hạn; 06 tháng với hợp đồng từ 12-36 tháng) mà khả năng lao động chưa hồi phục.
• Do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh nguy hiểm hoặc thu hẹp sản xuất theo yêu cầu của cơ quan nhà nước.
• Người lao động không có mặt tại nơi làm việc sau thời hạn tạm hoãn thực hiện hợp đồng.
• Người lao động đủ tuổi nghỉ hưu hoặc tự ý bỏ việc từ 05 ngày làm việc liên tục trở lên mà không có lý do chính đáng.

Ngoài ra, doanh nghiệp phải tuân thủ thời hạn báo trước (45 ngày, 30 ngày hoặc 03 ngày tùy loại hợp đồng). Việc sa thải "chớp nhoáng" sát Tết mà không có lý do chính đáng chắc chắn là hành vi vi phạm pháp luật.

3. Chế tài nghiêm khắc: Từ phạt hành chính đến phạt tù

Về xử phạt hành chính:

Theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, doanh nghiệp vi phạm quy định về đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động sẽ bị phạt tiền tùy theo số lượng người lao động bị ảnh hưởng, mức phạt cao nhất có thể lên đến 20 triệu đồng đối với cá nhân (và gấp đôi đối với tổ chức).

Về trách nhiệm hình sự:

Đáng chú ý, nếu hành vi sa thải trái pháp luật gây hậu quả nghiêm trọng, chủ doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội buộc công chức, viên chức thôi việc hoặc sa thải người lao động trái pháp luật theo quy định tại Điều 162 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):

"1. Người nào vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà thực hiện một trong các hành vi sau đây gây hậu quả nghiêm trọng, thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm: [...] b) Sa thải trái pháp luật đối với người lao động; [...]"

Nếu phạm tội đối với 02 người trở lên, đối với phụ nữ có thai hoặc người đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi, mức phạt tù có thể lên đến 03 năm.

4. Quyền lợi của người lao động khi bị sa thải trái pháp luật

Khi bị sa thải trái luật, người lao động không chỉ được bảo vệ bởi các cơ quan chức năng mà còn được hưởng các khoản bồi thường xứng đáng theo Điều 41 Bộ luật Lao động 2019:

• Nhận lại làm việc: Doanh nghiệp phải nhận người lao động trở lại làm việc theo hợp đồng đã giao kết.
• Bồi thường tiền lương và bảo hiểm: Trả tiền lương, đóng BHXH, BHYT, BHTN trong những ngày người lao động không được làm việc.
• Khoản bồi thường thêm: Trả thêm ít nhất bằng 02 tháng tiền lương theo hợp đồng lao động.
• Trường hợp không muốn quay lại: Nếu người lao động không muốn tiếp tục làm việc, ngoài các khoản trên, doanh nghiệp phải trả trợ cấp thôi việc theo quy định.

5. Người lao động cần làm gì để bảo vệ quyền lợi chính đáng?

Nếu rơi vào tình huống bị sa thải vô lý sát Tết, người lao động cần bình tĩnh và thực hiện các bước sau:

1. Yêu cầu văn bản: Yêu cầu doanh nghiệp cung cấp quyết định sa thải bằng văn bản và nêu rõ lý do.
2. Khiếu nại nội bộ: Gửi đơn khiếu nại trực tiếp đến ban lãnh đạo doanh nghiệp.
3. Nhờ sự can thiệp của Công đoàn: Liên hệ với tổ chức Công đoàn tại cơ sở hoặc Công đoàn cấp trên để được hỗ trợ.
4. Gửi đơn đến cơ quan chức năng: Khiếu nại đến Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội hoặc khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

Pháp luật luôn đứng về phía lẽ phải và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động. Các doanh nghiệp cần thượng tôn pháp luật, thực hiện đúng trách nhiệm của mình để xây dựng mối quan hệ lao động bền vững, đặc biệt là trong những dịp lễ Tết đoàn viên.