Hiện nay, xu hướng nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (thường gọi là 'sống thử' hoặc kết hôn thực tế) diễn ra khá phổ biến. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, mối quan hệ này không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Vậy khi mối quan hệ chấm dứt, những tài sản tích góp trong quá trình chung sống sẽ được phân chia như thế nào? Đây là vấn đề pháp lý phức tạp đòi hỏi sự hiểu biết thấu đáo về cả Luật Hôn nhân và Gia đình lẫn Bộ luật Dân sự.

1. Nguyên tắc chung: Không làm phát sinh quan hệ vợ chồng

Theo quy định tại Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nam nữ có đủ điều kiện kết hôn chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Điều này đồng nghĩa với việc chế độ tài sản chung của vợ chồng theo luật định sẽ không được áp dụng trong trường hợp này.

Điều 14. Giải quyết hậu quả của việc nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn

1. Nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của Luật này chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Quyền, nghĩa vụ đối với con, tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết theo quy định tại Điều 15 và Điều 16 của Luật này.

Như vậy, pháp luật không thừa nhận họ là vợ chồng hợp pháp, do đó mọi giao dịch, tài sản phát sinh sẽ được điều chỉnh bởi các quy định về dân sự thông thường thay vì các quy định đặc thù của luật hôn nhân.

2. Cách thức giải quyết quan hệ tài sản và nghĩa vụ hợp đồng

Dù không có giấy chứng nhận kết hôn, nhưng thực tế các bên vẫn có thể cùng nhau mua sắm, tạo lập tài sản. Điều 16 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định việc giải quyết tài sản dựa trên hai ưu tiên chính:

• Ưu tiên thỏa thuận: Các bên tự thỏa thuận về việc phân chia tài sản. Đây là phương thức văn minh và ít tốn kém nhất.
• Giải quyết theo Bộ luật Dân sự: Nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ căn cứ vào các quy định về sở hữu chung trong dân sự để phân chia.

Đặc biệt, pháp luật có quy định mang tính nhân văn tại khoản 2 Điều 16: "Việc giải quyết quan hệ tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con; công việc nội trợ và công việc khác có liên quan để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập." Điều này giúp bảo vệ những người phụ nữ dành thời gian chăm sóc gia đình, dù không trực tiếp tạo ra tiền bạc nhưng đóng góp của họ vẫn được quy đổi thành giá trị tài sản.

3. Phân chia theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015

Khi không có thỏa thuận, tài sản sẽ được xác định là sở hữu chung theo phần hoặc sở hữu riêng. Theo Điều 207 Bộ luật dân sự 2015, tài sản chung là tài sản thuộc sở hữu của nhiều chủ sở hữu.

Việc phân chia được thực hiện theo nguyên tắc tại Điều 219 Bộ luật dân sự 2015:

• Tài sản riêng của ai (có bằng chứng chứng minh như hóa đơn, chứng từ đứng tên riêng, nguồn tiền riêng) thì thuộc về người đó.
• Tài sản chung sẽ được chia căn cứ vào công sức đóng góp của mỗi bên. Nếu không xác định được mức độ đóng góp thì chia đều.
• Trong trường hợp tài sản không thể chia bằng hiện vật (ví dụ: một căn hộ chung cư), các bên có thể thỏa thuận để một bên nhận hiện vật và thanh toán giá trị chênh lệch cho bên kia bằng tiền.

4. Lời khuyên pháp lý để tránh rủi ro

Để tránh những tranh chấp kéo dài và mệt mỏi khi chung sống không đăng ký kết hôn, các cặp đôi nên lưu ý:

1. Lập văn bản thỏa thuận tài sản: Dù nhạy cảm nhưng việc lập văn bản xác định tài sản nào là chung, tài sản nào là riêng ngay từ đầu là cách bảo vệ tốt nhất cho cả hai.
2. Lưu giữ chứng từ: Các hóa đơn mua sắm tài sản lớn, hợp đồng đặt cọc, chứng từ chuyển khoản ngân hàng cần được lưu giữ cẩn thận để làm bằng chứng về công sức đóng góp sau này.
3. Đứng tên chung: Đối với các tài sản có đăng ký quyền sở hữu như nhà đất, xe cộ, nếu cả hai cùng đóng góp thì nên để cả hai cùng đứng tên trên giấy chứng nhận.

Tóm lại, việc không đăng ký kết hôn khiến các bên mất đi sự bảo hộ tự động của chế độ tài sản chung vợ chồng. Do đó, việc hiểu rõ các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật dân sự 2015 là vô cùng cần thiết để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình trong mối quan hệ này.

Trên đây là nội dung tư vấn chuyên sâu về việc chia tài sản khi không đăng ký kết hôn. Nếu bạn đang gặp phải tình huống tương tự và cần hỗ trợ pháp lý chi tiết cho trường hợp cụ thể của mình, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp luật để được tư vấn chính xác nhất.