Trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ, nhu cầu tham gia các hoạt động sản xuất, kinh doanh để cải thiện đời sống và tăng thêm thu nhập của đội ngũ cán bộ, công chức là một thực tế khách quan. Tuy nhiên, do đặc thù công việc liên quan đến quyền lực nhà nước và thực thi công vụ, pháp luật Việt Nam đã thiết lập những quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo tính khách quan, minh bạch và phòng ngừa xung đột lợi ích. Một trong những câu hỏi phổ biến nhất hiện nay là: Cán bộ, công chức có được phép thành lập hợp tác xã hay không?

Điều kiện trở thành thành viên hợp tác xã theo quy định hiện hành

Trước khi xem xét quyền hạn của công chức, chúng ta cần hiểu rõ các điều kiện chung để một cá nhân hoặc tổ chức có thể gia nhập mô hình kinh tế tập thể này. Theo quy định tại Điều 13 Luật Hợp tác xã 2012, để trở thành thành viên hợp tác xã, các đối tượng phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn sau:

• Là công dân Việt Nam hoặc người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Việt Nam, từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;
• Hộ gia đình có người đại diện hợp pháp theo quy định của pháp luật; cơ quan, tổ chức là pháp nhân Việt Nam;
• Có nhu cầu hợp tác với các thành viên khác và có nhu cầu sử dụng sản phẩm, dịch vụ của hợp tác xã;
• Có đơn tự nguyện gia nhập và tán thành điều lệ của hợp tác xã;
• Góp vốn theo quy định của điều lệ hợp tác xã và các điều kiện khác tùy theo đặc thù của từng loại hình hợp tác xã.

Như vậy, về mặt lý thuyết, nếu đáp ứng các điều kiện trên, một cá nhân có thể trở thành thành viên của hợp tác xã. Tuy nhiên, đối với cán bộ, công chức, họ còn phải chịu sự điều chỉnh của các văn bản luật chuyên ngành khác.

Cán bộ, công chức và "vùng cấm" trong hoạt động kinh doanh

Để đảm bảo sự liêm chính của bộ máy nhà nước, Luật Cán bộ, công chức 2008 đã quy định rõ những việc cán bộ, công chức không được làm. Cụ thể, tại Điều 20 Luật Cán bộ, công chức 2008 nhấn mạnh:

"Ngoài những việc không được làm liên quan đến đạo đức công vụ, bí mật nhà nước... cán bộ, công chức còn không được làm những việc liên quan đến sản xuất, kinh doanh, công tác nhân sự quy định tại Luật phòng, chống tham nhũng, Luật thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và những việc khác theo quy định của pháp luật và của cơ quan có thẩm quyền."

Tiếp nối tinh thần đó, Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2019) đã cụ thể hóa các hành vi bị nghiêm cấm đối với người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị.

Giải đáp: Công chức có được thành lập hợp tác xã?

Căn cứ vào Điều 20 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, cán bộ, công chức bị nghiêm cấm thực hiện các hành vi sau:

• Thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh, hợp tác xã, trừ trường hợp luật có quy định khác;
• Thành lập, giữ chức danh, chức vụ quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh, hợp tác xã... thuộc lĩnh vực trước đây mình có trách nhiệm quản lý trong thời hạn nhất định sau khi thôi giữ chức vụ.

Kết luận quan trọng: Cán bộ, công chức KHÔNG ĐƯỢC PHÉP đứng ra thành lập, quản lý hoặc điều hành hợp tác xã. Tuy nhiên, pháp luật không cấm họ trở thành thành viên (xã viên) của hợp tác xã nếu họ chỉ tham gia với tư cách là người sử dụng dịch vụ hoặc góp vốn thuần túy mà không tham gia vào bộ máy quản lý, điều hành.

Các hình thức kinh doanh hợp pháp dành cho cán bộ, công chức

Mặc dù bị hạn chế trong việc thành lập và quản lý hợp tác xã hay doanh nghiệp, cán bộ, công chức vẫn có thể tham gia các hoạt động kinh tế khác để tăng thu nhập một cách hợp pháp:

1. Góp vốn vào doanh nghiệp: Theo Luật Doanh nghiệp 2014, công chức có quyền góp vốn vào công ty cổ phần (với tư cách cổ đông), công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty hợp danh (với tư cách thành viên góp vốn). Điều kiện bắt buộc là họ không được tham gia quản lý, điều hành hay giữ các chức danh lãnh đạo trong các tổ chức này.
2. Thành lập hộ kinh doanh: Dựa trên quy định tại Nghị định 78/2015/NĐ-CP, Chính phủ không cấm cán bộ, công chức thành lập hộ kinh doanh cá thể. Đây là hình thức phù hợp cho các hoạt động kinh doanh quy mô nhỏ, sử dụng dưới 10 lao động và đăng ký tại một địa điểm duy nhất.
3. Hoạt động nghề nghiệp ngoài giờ: Công chức có thể làm thêm các công việc chuyên môn như giảng dạy, nghiên cứu khoa học, tư vấn... miễn là không vi phạm bí mật nhà nước và không thuộc lĩnh vực bị cấm.

Những lưu ý quan trọng về đạo đức công vụ và thời gian làm việc

Dù tham gia bất kỳ hình thức kinh doanh nào, cán bộ, công chức phải tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc về đạo đức công vụ và kỷ luật lao động. Theo Chỉ thị 26/CT-TTg ngày 05/09/2016 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong các cơ quan hành chính nhà nước, công chức phải đảm bảo:

• Không sử dụng thời giờ làm việc để làm việc riêng: Mọi hoạt động kinh doanh, quản lý hộ kinh doanh phải được thực hiện ngoài giờ hành chính.
• Không dùng tài sản công vào mục đích cá nhân: Tuyệt đối không sử dụng xe công, điện thoại cơ quan, máy móc thiết bị của nhà nước để phục vụ việc kinh doanh riêng.
• Tránh xung đột lợi ích: Không được lợi dụng vị trí công tác, tầm ảnh hưởng của mình để tạo lợi thế bất hợp pháp cho hoạt động kinh doanh của bản thân hoặc gia đình.

Tóm lại, việc nắm vững các quy định pháp luật không chỉ giúp cán bộ, công chức bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình mà còn giúp họ giữ vững đạo đức nghề nghiệp, tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc trong quá trình công tác.