Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, nhu cầu vay vốn tiêu dùng và kinh doanh của người dân ngày càng tăng cao. Lợi dụng điều này, các hình thức "tín dụng đen" núp bóng dưới nhiều dạng thức tinh vi như app vay tiền, cầm đồ, hay vay tín chấp với thủ tục "siêu tốc" đã bủa vây người đi vay. Tuy nhiên, không phải ai cũng nắm rõ ranh giới pháp lý: Lãi suất bao nhiêu thì bị coi là cho vay lãi nặng và trường hợp nào sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Lãi suất bao nhiêu là "vượt rào" theo quy định dân sự?

Trước hết, cần xác định mức lãi suất trần mà pháp luật cho phép trong các giao dịch dân sự thông thường. Theo quy định tại Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, mức lãi suất thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay. Cụ thể:

"1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận. Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác... Trường hợp lãi suất theo thỏa thuận vượt quá lãi suất giới hạn được quy định tại khoản này thì mức lãi suất vượt quá không có hiệu lực."

Như vậy, nếu bạn vay tiền với lãi suất trên 20%/năm, phần lãi suất vượt quá này sẽ không được pháp luật bảo vệ. Tuy nhiên, việc vượt mức 20%/năm mới chỉ dừng lại ở vi phạm dân sự, chưa đủ căn cứ để xử lý hình sự.

Khi nào hành vi cho vay lãi nặng bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Để bị coi là tội phạm, hành vi cho vay phải thỏa mãn các điều kiện khắt khe về mức lãi suất và số tiền thu lợi bất chính. Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự như sau:

• Về lãi suất: Phải gấp từ 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự 2015 (tức là từ 100%/năm trở lên).
• Về thu lợi bất chính: Thu lợi từ 30.000.000 đồng trở lên.
• Trường hợp đặc biệt: Nếu thu lợi bất chính dưới 30.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Để hướng dẫn chi tiết hơn, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP. Theo đó, "khoản thu lợi bất chính" được xác định là tổng số tiền lãi mà người cho vay thu được sau khi trừ đi số tiền lãi tương ứng với mức lãi suất cao nhất (20%/năm) theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi cho vay lãi nặng

Trong trường hợp hành vi cho vay lãi nặng chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm (ví dụ lãi suất cao nhưng thu lợi bất chính dưới 30 triệu đồng và chưa từng bị xử lý), người vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính. Theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP, cụ thể tại điểm đ khoản 4 Điều 12, hành vi cho vay tiền có cầm cố tài sản hoặc không cầm cố tài sản nhưng lãi suất cho vay vượt quá lãi suất quy định của Bộ luật Dân sự 2015 có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.

Cách nhận diện và thu thập bằng chứng tố giác tín dụng đen

Hiện nay, tội phạm cho vay lãi nặng thường hoạt động rất tinh vi, núp bóng dưới các hợp đồng giả cách như hợp đồng thuê tài sản, hợp đồng mua bán tài sản trả chậm hoặc qua các ứng dụng di động không rõ nguồn gốc. Để bảo vệ quyền lợi của mình và hỗ trợ cơ quan chức năng, người đi vay cần lưu ý:

• Lưu giữ mọi chứng từ: Giấy vay nợ, biên nhận tiền, sao kê ngân hàng, hình ảnh tin nhắn thỏa thuận lãi suất.
• Ghi âm, ghi hình: Các cuộc gọi, cuộc gặp gỡ trao đổi về việc vay tiền và trả lãi.
• Vi bằng: Trong một số trường hợp, bạn có thể yêu cầu Thừa phát lại lập vi bằng về các nội dung tin nhắn, hình ảnh trên điện thoại để làm bằng chứng trước Tòa.

Khi phát hiện dấu hiệu tội phạm, người dân cần bình tĩnh và gửi đơn tố giác kèm theo các bằng chứng đã thu thập được đến Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện nơi thực hiện giao dịch để được giải quyết kịp thời.

Hy vọng bài viết đã cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện về tội cho vay lãi nặng. Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý liên quan, hãy liên hệ với các chuyên gia để được tư vấn chi tiết.