Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, việc xác định đúng thẩm quyền xét xử của Tòa án là một trong những bước quan trọng nhất để đảm bảo tính hợp pháp của quá trình tố tụng. Đặc biệt, đối với những vụ án có sự tham gia của các cá nhân, tổ chức đang cư trú hoặc có tài sản tại ngoại quốc, việc xác định yếu tố "ở nước ngoài" trở thành chìa khóa để phân định thẩm quyền giữa Tòa án cấp huyện và Tòa án cấp tỉnh.

Căn cứ pháp lý xác định thẩm quyền xét xử vụ án có yếu tố nước ngoài

Tính đến thời điểm tháng 6 năm 2025, các quy định về thẩm quyền xét xử vẫn được thực hiện nghiêm ngặt theo Bộ luật tố tụng hình sự 2015. Cụ thể, tại Điều 268 của văn bản này đã phân định rõ thẩm quyền của Tòa án các cấp.

Theo quy định tại điểm b khoản 2 Điều 268 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu có thẩm quyền xét xử sơ thẩm những vụ án sau:

"b) Vụ án hình sự có bị cáo, bị hại, đương sự ở nước ngoài hoặc tài sản có liên quan đến vụ án ở nước ngoài;"

Như vậy, chỉ cần một trong các chủ thể tham gia tố tụng hoặc tài sản liên quan nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam, vụ án sẽ thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp tỉnh thay vì cấp huyện.

Giải mã khái niệm "ở nước ngoài" trong tố tụng hình sự

Khái niệm "ở nước ngoài" không chỉ đơn thuần là quốc tịch của người tham gia tố tụng mà quan trọng nhất là vị trí địa lý thực tế của họ tại thời điểm cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án. Điều này có nghĩa là tại thời điểm đó, họ không có mặt trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Dưới đây là các trường hợp cụ thể để xác định một cá nhân hoặc tổ chức được coi là "ở nước ngoài":

1. Đối với cá nhân (Bị cáo, bị hại, đương sự)

• Người nước ngoài: Bất kể họ có định cư, làm ăn hay học tập tại Việt Nam hay không, nếu tại thời điểm giải quyết vụ án họ không có mặt tại Việt Nam thì được coi là ở nước ngoài.
• Người Việt Nam định cư ở nước ngoài: Những công dân Việt Nam đang sinh sống, làm việc ổn định tại quốc gia khác và không có mặt tại Việt Nam khi vụ án đang được giải quyết.
• Người Việt Nam đang tạm trú tại nước ngoài: Những người vốn cư trú tại Việt Nam nhưng đang đi du lịch, công tác, học tập hoặc chữa bệnh tại nước ngoài vào thời điểm cơ quan tố tụng cần triệu tập hoặc giải quyết.

2. Đối với cơ quan, tổ chức

Yếu tố nước ngoài đối với pháp nhân được xác định dựa trên trụ sở và sự hiện diện pháp lý. Một cơ quan, tổ chức (không phân biệt là của Việt Nam hay nước ngoài) được coi là "ở nước ngoài" nếu họ không có trụ sở, chi nhánh hoặc văn phòng đại diện hợp pháp tại Việt Nam vào thời điểm giải quyết vụ án.

Cách xác định tài sản ở nước ngoài

Bên cạnh yếu tố con người, tài sản cũng là một căn cứ quan trọng. Tài sản ở nước ngoài được xác định dựa trên các quy định của Bộ luật dân sự 2015. Đó là những tài sản nằm ngoài biên giới lãnh thổ của nước Việt Nam tại thời điểm cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án.

Việc xác định này bao gồm cả bất động sản (nhà đất, công trình) và động sản (tiền gửi ngân hàng nước ngoài, cổ phiếu quốc tế, phương tiện vận tải đang ở nước ngoài...). Khi vụ án hình sự có liên quan đến việc kê biên, phong tỏa hoặc xử lý các loại tài sản này, thẩm quyền xét xử bắt buộc phải thuộc về Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Lời khuyên pháp lý

Việc xác định sai thẩm quyền xét xử có thể dẫn đến việc bản án bị hủy ở cấp phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Do đó, các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như người tham gia tố tụng cần đặc biệt lưu ý đến mốc thời gian xác định sự hiện diện của các bên. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy bị cáo hoặc tài sản đang ở nước ngoài, hồ sơ vụ án cần được chuyển ngay cho Tòa án nhân dân cấp tỉnh để giải quyết theo đúng quy định của pháp luật.