Trong những ngày cuối cùng của năm 2017, hệ thống tư pháp Việt Nam đã đón nhận một bước tiến quan trọng trong việc áp dụng án lệ vào thực tiễn xét xử. Cụ thể, vào ngày 28/12/2017, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ký ban hành Quyết định 299/QĐ-CA về việc công bố 06 án lệ mới đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua.

Danh sách 6 án lệ mới được công bố (Từ Án lệ số 11 đến Án lệ số 16)

Việc bổ sung thêm 6 án lệ lần này đã nâng tổng số án lệ được công bố chính thức tại Việt Nam lên con số 16. Các án lệ mới tập trung giải quyết các tranh chấp phổ biến và phức tạp trong đời sống dân sự, kinh doanh thương mại, bao gồm:

• Án lệ số 11/2017/AL: Về công nhận hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất mà trên đất có tài sản không thuộc sở hữu của bên thế chấp.
• Án lệ số 12/2017/AL: Về xác định trường hợp đương sự được triệu tập hợp lệ lần thứ nhất sau khi Tòa án đã hoãn phiên tòa.
• Án lệ số 13/2017/AL: Về hiệu lực thanh toán của thư tín dụng (L/C) trong trường hợp hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là cơ sở của L/C bị hủy bỏ.
• Án lệ số 14/2017/AL: Về công nhận điều kiện của hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất mà điều kiện đó không được ghi trong hợp đồng.
• Án lệ số 15/2017/AL: Về công nhận thỏa thuận miệng của các đương sự trong việc chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp.
• Án lệ số 16/2017/AL: Về công nhận hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất là di sản thừa kế do một trong các đồng thừa kế chuyển nhượng.

Phân tích ý nghĩa pháp lý của các án lệ mới

Các án lệ được công bố theo Quyết định 299/QĐ-CA mang tính định hướng cao cho công tác xét xử. Ví dụ, Án lệ số 15/2017/AL đã tháo gỡ nút thắt cho các giao dịch chuyển đổi đất nông nghiệp bằng miệng vốn rất phổ biến ở nông thôn Việt Nam nhưng thường bị tuyên vô hiệu do thiếu hình thức văn bản. Hay Án lệ số 13/2017/AL tạo ra sự an tâm cho các tổ chức tín dụng trong hoạt động thanh toán quốc tế, tách biệt nghĩa vụ thanh toán L/C với các tranh chấp phát sinh từ hợp đồng ngoại thương cơ sở.

Việc áp dụng án lệ được thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt quy định tại Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Theo đó, các Tòa án phải nghiên cứu và áp dụng các án lệ này trong xét xử kể từ ngày 15/02/2018.

"Các Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự có trách nhiệm nghiên cứu, áp dụng các án lệ trong xét xử để bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử, giúp cho các vụ án có tình tiết, sự kiện pháp lý tương tự được giải quyết như nhau."

Trách nhiệm của các cấp Tòa án và hiệu lực thi hành

Căn cứ vào Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, việc phát triển án lệ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Tòa án nhân dân tối cao nhằm đảm bảo công lý được thực thi một cách nhất quán. Các Thẩm phán khi xét xử phải viện dẫn án lệ để làm rõ căn cứ pháp lý trong bản án, quyết định của mình.

Với việc công bố thêm 6 án lệ này, người dân và doanh nghiệp có thêm cơ sở pháp lý vững chắc để dự đoán kết quả giải quyết tranh chấp, từ đó giảm thiểu các vụ kiện kéo dài và nâng cao niềm tin vào hệ thống tư pháp. Đây thực sự là một món quà pháp lý ý nghĩa trước thềm năm mới 2018 dành cho cộng đồng luật sư và những người làm công tác pháp luật.