Một trong những thông tin gây xôn xao dư luận những ngày cuối tháng 5/2018 là việc một số Bộ ngành đề xuất dùng khái niệm "thu giá" thay cho "thu phí". Tuy nhiên, sự khác biệt giữa hai thuật ngữ này không đơn thuần chỉ là cách gọi, mà nó phản ánh một sự thay đổi căn bản trong cơ chế quản lý tài chính và quyền lợi của người sử dụng dịch vụ.

Sự trỗi dậy của khái niệm "Thu giá" từ các Bộ ngành

Mới đây, Bộ Giao thông Vận tải đã khiến dư luận ngỡ ngàng khi quyết định thay tên các trạm thu phí đường bộ bằng cụm từ lạ lẫm: "trạm thu giá". Giải thích về điều này, Bộ cho biết trước năm 2017, dịch vụ đường bộ được quản lý theo cơ chế phí tại Pháp lệnh Phí và lệ phí năm 2001. Tuy nhiên, từ ngày 01/01/2017, khi Luật Phí và Lệ phí 2015 có hiệu lực, danh mục phí sử dụng đường bộ đã được chuyển sang cơ chế giá dịch vụ.

Không dừng lại ở đó, tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa 14, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đưa ra đề xuất thay đổi cách gọi "học phí" thành "giá dịch vụ đào tạo" trong dự thảo Luật Giáo dục đại học sửa đổi. Theo lý giải, giá dịch vụ đào tạo sẽ bao gồm phí dịch vụ đào tạo, tuyển sinh và các khoản thu khác, nhằm hướng tới sự tự chủ tài chính của các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, đề xuất này đã vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ đa số đại biểu Quốc hội vì lo ngại tính nhân văn của giáo dục bị thương mại hóa.

Phân biệt rạch ròi giữa "Thu phí" và "Thu giá"

Để hiểu tại sao dư luận lại phản ứng gay gắt, cần nhìn vào bản chất pháp lý của hai khái niệm này thông qua các văn bản luật hiện hành.

1. Bản chất của Phí

Theo quy định tại Điều 3 Luật Phí và Lệ phí 2015:

"Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả nhằm cơ bản bù đắp chi phí và mang tính phục vụ khi được cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao cung cấp dịch vụ công."

Như vậy, đặc điểm cốt lõi của phí là không vì mục tiêu lợi nhuận. Mức thu phí do Nhà nước ấn định dựa trên khả năng đóng góp của người dân và chi phí thực tế để duy trì dịch vụ đó.

2. Bản chất của Giá

Ngược lại, giá dịch vụ được điều chỉnh bởi Luật Giá 2012. Theo khoản 5 Điều 4 Luật Giá 2012, giá là số tiền để mua, bán hàng hóa, dịch vụ trên thị trường. Cơ chế giá cho phép nhà đầu tư tính toán để bù đắp chi phí và có lợi nhuận.

Ai có thẩm quyền quyết định mức thu?

Sự khác biệt về thẩm quyền là yếu tố then chốt khiến việc đổi tên trở nên nhạy cảm:

• Đối với Phí: Thẩm quyền quy định thuộc về Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tài chính hoặc Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Mức phí thường cố định và việc điều chỉnh phải tuân thủ quy trình lập pháp chặt chẽ.
• Đối với Giá: Nhà nước quản lý theo cơ chế thị trường. Tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh có quyền tự định giá và cạnh tranh về giá trong khung giá (giá tối thiểu, giá tối đa) do cơ quan Nhà nước phê duyệt. Điều này mang lại sự linh hoạt cho doanh nghiệp nhưng cũng đặt ra thách thức về kiểm soát gánh nặng tài chính cho người dân.

Tác động xã hội và lời khuyên pháp lý

Việc chuyển từ phí sang giá đối với các dịch vụ thiết yếu như giao thông hay giáo dục đồng nghĩa với việc chấp nhận sự can thiệp sâu hơn của các quy luật thị trường. Người dân cần hiểu rằng, khi là "giá", các đơn vị cung cấp có quyền điều chỉnh mức thu nhanh chóng hơn để đảm bảo phương án tài chính, đặc biệt là tại các dự án BOT.

Dưới góc độ pháp lý, dù tên gọi là gì, việc thu tiền phải đảm bảo tính minh bạch, công bằng và được sự giám sát chặt chẽ của các cơ quan chức năng để tránh tình trạng lạm thu, gây ảnh hưởng đến an sinh xã hội.

Xem thêm: Luật Phí và lệ phí: Những điểm mới cần lưu ý trong năm 2018