Tác phẩm phái sinh là một khái niệm không còn xa lạ trong giới sáng tạo nghệ thuật. Từ việc chuyển thể một cuốn tiểu thuyết thành kịch bản phim, phóng tác một bức tranh cổ điển theo phong cách hiện đại, đến việc dịch thuật một tác phẩm văn học nước ngoài... tất cả đều được coi là tác phẩm phái sinh. Tuy nhiên, câu hỏi pháp lý khiến nhiều người băn khoăn nhất chính là: Khi đăng ký bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm phái sinh, chúng ta có bắt buộc phải nộp kèm văn bản đồng ý của tác giả tác phẩm gốc hay không?

Đặc điểm pháp lý của tác phẩm phái sinh theo quy định năm 2021

Theo quy định tại khoản 2 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh. Điều này xác lập một nguyên tắc cốt lõi: Sự sáng tạo mới phải tôn trọng quyền lợi của người đi trước.

1. Sự hình thành dựa trên tác phẩm gốc

Tác phẩm phái sinh không thể tồn tại độc lập mà luôn có sự liên kết mật thiết với một hoặc nhiều tác phẩm đã có. Tác phẩm gốc có thể vẫn còn trong thời hạn bảo hộ hoặc đã thuộc về công chúng. Tuy nhiên, dù ở trạng thái nào, người làm tác phẩm phái sinh vẫn phải đảm bảo các quyền nhân thân của tác giả gốc như quyền đứng tên, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

2. Tính nguyên gốc và dấu ấn sáng tạo

Pháp luật không bảo hộ nội dung hay ý tưởng mà bảo hộ hình thức thể hiện. Do đó, tác phẩm phái sinh không được là một bản sao đơn thuần. Nó phải chứa đựng sự sáng tạo mới, mang dấu ấn cá nhân của người thực hiện phái sinh nhưng vẫn khiến người thưởng thức liên tưởng đến tác phẩm gốc.

Quyền làm tác phẩm phái sinh: Quyền tài sản độc quyền

Tại điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, "Làm tác phẩm phái sinh" được xếp vào nhóm quyền tài sản. Điều này có nghĩa là chủ sở hữu quyền tác giả có độc quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện việc phái sinh tác phẩm.

1. Quyền tài sản bao gồm các quyền sau đây:
a) Làm tác phẩm phái sinh;...

Việc sử dụng quyền này thông thường phải xin phép và trả tiền nhuận bút, thù lao cho chủ sở hữu, trừ một số trường hợp ngoại lệ đặc biệt do luật định.

Thủ tục đăng ký bảo hộ: Có cần văn bản đồng ý?

Đây là nội dung quan trọng nhất trong quy trình xác lập quyền. Theo Điều 50 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, hồ sơ đăng ký quyền tác giả bao gồm tờ khai, bản sao tác phẩm và các giấy tờ chứng minh quyền nộp đơn.

Trong tờ khai đăng ký, người nộp đơn phải ghi rõ tên tác giả, tác phẩm được sử dụng làm tác phẩm phái sinh và cam đoan về trách nhiệm đối với các thông tin đã cung cấp. Đáng chú ý, trong danh mục hồ sơ bắt buộc tại khoản 2 Điều 50, luật chỉ yêu cầu văn bản đồng ý của các đồng tác giả hoặc đồng chủ sở hữu (nếu có), mà không liệt kê cụ thể "văn bản đồng ý của tác giả tác phẩm gốc" là một thành phần hồ sơ tách biệt phải nộp kèm ngay từ đầu.

Tuy nhiên, trên thực tế, để đảm bảo tính hợp pháp và tránh các tranh chấp phát sinh sau này, việc có được văn bản thỏa thuận hoặc hợp đồng cho phép làm tác phẩm phái sinh là cực kỳ cần thiết. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể yêu cầu làm rõ quyền nộp đơn nếu có nghi ngờ về việc xâm phạm quyền tài sản của chủ sở hữu tác phẩm gốc.

Lời khuyên cho các nhà sáng tạo

Dù hồ sơ đăng ký có thể không bắt buộc nộp kèm văn bản đồng ý ngay lập tức, nhưng việc tự ý phái sinh mà không có sự cho phép là hành vi vi phạm pháp luật. Các nghệ sĩ, dịch giả nên chủ động liên hệ với chủ sở hữu quyền tác giả gốc để ký kết hợp đồng sử dụng tác phẩm, đảm bảo con đường sáng tạo của mình luôn vững chắc về mặt pháp lý.