Gia đình luôn được coi là tế bào của xã hội, là nơi duy trì và phát triển các giá trị đạo đức truyền thống. Chính vì vậy, pháp luật Việt Nam luôn dành một sự quan tâm đặc biệt để bảo vệ sự bền vững của thiết chế này. Với việc Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) chính thức có hiệu lực, các chế tài đối với nhóm tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình đã được cụ thể hóa và siết chặt hơn, nhằm răn đe những hành vi đi ngược lại chuẩn mực đạo đức và pháp luật.

1. Cưỡng ép kết hôn hoặc ly hôn: Không còn là chuyện riêng của mỗi nhà

Trong quan niệm cũ, việc cha mẹ hay người thân can thiệp sâu vào chuyện cưới hỏi, ly hôn của con cái thường được xem là "chuyện nội bộ". Tuy nhiên, theo quy định tại Điều 181, mọi hành vi cưỡng ép hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

"Người nào cưỡng ép người khác kết hôn trái với sự tự nguyện của họ, cản trở người khác kết hôn hoặc duy trì quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ hoặc cưỡng ép hoặc cản trở người khác ly hôn bằng cách hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần, yêu sách của cải hoặc bằng thủ đoạn khác, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 03 năm."

Điểm mới đáng chú ý là luật đã bổ sung thêm hành vi "cưỡng ép ly hôn" và "cản trở ly hôn". Điều này bảo vệ quyền tự do cá nhân tối đa trong quan hệ hôn nhân, ngăn chặn tình trạng dùng bạo lực hoặc uy hiếp để duy trì hoặc chấm dứt một cuộc hôn nhân ngoài ý muốn.

2. Ngoại tình và cái giá phải trả trước vành móng ngựa

Hành vi vi phạm chế độ một vợ, một chồng không chỉ gây đổ vỡ hạnh phúc mà còn là nguồn cơn của nhiều bi kịch xã hội. Điều 182 quy định rất rõ về tội danh này. Người đang có vợ, có chồng mà chung sống như vợ chồng với người khác, hoặc người độc thân nhưng biết rõ đối phương đã có gia đình mà vẫn duy trì quan hệ bất chính dẫn đến ly hôn, sẽ bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Đặc biệt, mức phạt có thể lên đến 03 năm tù nếu hành vi này gây ra hậu quả nghiêm trọng như làm cho vợ, chồng hoặc con của một trong hai bên tự sát, hoặc người vi phạm đã có quyết định của Tòa án buộc chấm dứt quan hệ nhưng vẫn cố tình duy trì.

3. Tội tổ chức tảo hôn: Ngăn chặn hủ tục từ gốc rễ

Khác với luật cũ, Bộ luật Hình sự 2015 đã phi hình sự hóa hành vi tự mình tảo hôn mà tập trung xử lý những người đứng ra tổ chức. Theo Điều 183, người nào tổ chức việc lấy vợ, lấy chồng cho những người chưa đến tuổi kết hôn, đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 10 - 50 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm.

4. Tội loạn luân: Hình phạt nghiêm khắc cho hành vi trái đạo đức

Đây là tội danh xâm phạm nghiêm trọng đến truyền thống đạo đức và giống nòi. Điều 184 quy định mức án từ 01 đến 05 năm tù đối với người giao cấu với người mà biết rõ là cùng dòng máu về trực hệ, anh chị em cùng cha mẹ hoặc cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha.

5. Mang thai hộ vì mục đích thương mại: Tội danh mới đầy tính thời sự

Nhằm ngăn chặn việc biến cơ thể phụ nữ thành hàng hóa, Điều 187 đã bổ sung tội tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại. Người phạm tội có thể bị phạt tiền lên đến 200 triệu đồng hoặc phạt tù đến 05 năm. Đây là lời cảnh báo đanh thép cho những đường dây môi giới, trục lợi trên khát khao có con của các gia đình hiếm muộn.

6. Ngược đãi gia đình và trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng

Bên cạnh các tội danh trên, luật cũng quy định chi tiết về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu (Điều 185) và tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 186). Những quy định này đảm bảo rằng mỗi thành viên trong gia đình đều phải có trách nhiệm yêu thương, chăm sóc và hỗ trợ lẫn nhau về cả tinh thần lẫn vật chất.

Việc nắm vững các quy định của Bộ luật Hình sự 2015 không chỉ giúp mỗi cá nhân tự bảo vệ quyền lợi của mình mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh, nơi hạnh phúc gia đình được tôn trọng và bảo vệ bởi pháp luật.